ଭଗବଦ୍ ଗୀତା · Arjuna Vishada Yogaଅଧ୍ୟାୟ 1, ଶ୍ଳୋକ 41 (1.41)

ଅର୍ଜୁନ କ'ଣ କହୁଛନ୍ତି — ଅକ୍ଷରଶଃ। ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଶୃଙ୍ଖଳା ଏହା: କୁଳର ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ନାଶରେ ଧର୍ମର ପାଳନ ଅଟକେ → ଅଧର୍ମ ବ୍ୟାପେ → କୁଳର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ (ତାଙ୍କ ଶବ୍ଦରେ) "ଦୂଷିତ" ହୁଅନ୍ତି → ବର୍ଣ୍ଣସଙ୍କର ହୁଏ। ଏହି ଯୁକ୍ତିରେ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ କୁଳର "ପବିତ୍ରତା"ର ରକ୍ଷକ ଓ ଅଧର୍ମର ପ୍ରଥମ "ଶିକାର" ରୂପେ ଦେଖାଯାଇଛି।

ଟୀକାକାରମାନେ କ'ଣ କହନ୍ତି। ଶ୍ରୀଧର ସ୍ୱାମୀ ଏହି ଶ୍ଳୋକର "praduṣyanti"କୁ kāyika doṣa (ଶାରୀରିକ ଦୋଷ)ର କଥନ କହନ୍ତି (1.40ର mānasa doṣa ପରେ)। ମଧୁସୂଦନ ସରସ୍ୱତୀ ଦୁଇଟି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଦିଅନ୍ତି: (1) ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏକ କୁଯୁକ୍ତିରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇପାରନ୍ତି — "ଯେତେବେଳେ ଆମ ସ୍ୱାମୀମାନେ ଧର୍ମର ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରି କୁଳ-ନାଶ କଲେ, ତେବେ ଆମେ କିଛି କଲେ କି ଦୋଷ?"; କିମ୍ବା (2) କୁଳ-ନାଶ କରିଥିବା "ପତିତ" ସ୍ୱାମୀମାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ପର୍କ ଯୋଗୁଁ ହିଁ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ "ଦୂଷିତ" ମାନିବା (ସ୍ମୃତି ଆଧାରରେ)। ଉଭୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ନିଜ ସମୟର ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଓ ସାମାଜିକ ଢାଞ୍ଚାରେ।

ଆଜିର ପାଠକ ପାଇଁ ଜରୁରୀ ସନ୍ଦର୍ଭ — ସଚ୍ଚୋଟତାର ସହ:

1. ଏହା ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଶବ୍ଦ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନୁହେଁ। ଏଗୁଡ଼ିକ ସେହି ଯୁକ୍ତି ଯାହାକୁ କୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ kaśmala (ମୋହ, 2.2) ଓ hṛdaya-daurbalya (2.3)ର ଅବସ୍ଥାରୁ ବାହାରିଥିବା କହନ୍ତି। ଗୀତା ଏହି ଯୁକ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ରୂପେ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ, ନିଜ ଉପଦେଶ ରୂପେ ନୁହେଁ।
2. ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଧାରଣା। ଏହି ଯୁକ୍ତିରେ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ନୈତିକତାକୁ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଧର୍ମ-ପାଳନ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଓ କୁଳର "ପବିତ୍ରତା"ର ଭାର ବହୁଥିବା ବୋଲି ମାନାଯାଇଛି। ଏହା ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ପିତୃତାନ୍ତ୍ରିକ (patriarchal) ଧାରଣା। ଅନେକ ଆଧୁନିକ ପାଠକ ଓ ବିଦ୍ୱାନ ଏହାକୁ ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି ପୁସ୍ତକର ଆଭିମୁଖ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏହା ଯେ ଏହି ବାକ୍ୟକୁ ଆଜି ପାଇଁ କୌଣସି ନିୟମ ବା ସ୍ତ୍ରୀ-ବିରୋଧୀ ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ଆଧାର କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।
3. ବର୍ଣ୍ଣସଙ୍କର ଓ ଜାତି। ଏହି ଶବ୍ଦର ଇତିହାସରେ ଜାତି-ଆଧାରିତ ଭେଦଭାବକୁ ଉଚିତ ସାବ୍ୟସ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହାର ହୋଇଛି। ଏହି ପୁସ୍ତକ ଏପରି କୌଣସି ବ୍ୟାଖ୍ୟାର ସମର୍ଥନ କରେ ନାହିଁ। ଆଗକୁ ଗୀତା ନିଜେ ବର୍ଣ୍ଣକୁ ଗୁଣ ଓ କର୍ମ ଆଧାରରେ ବୁଝାଇବ (4.13, 18.41) — ସେ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଆଲୋଚନା ସେହି ଅଧ୍ୟାୟମାନଙ୍କରେ ହେବ, ଯେଉଁଠି ପରମ୍ପରାମାନଙ୍କର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମତ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯିବ।
4. ଏକ ବ୍ୟାପକ ମାନବୀୟ ସତ୍ୟ। ଏସବୁ ସତ୍ତ୍ୱେ, ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଚିନ୍ତା ପଛରେ ଏକ ସତ୍ୟ ମାନବୀୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅଛି: ଯୁଦ୍ଧ ପରେ ବିଧବା, ଅନାଥ ଓ ଭଙ୍ଗା ପରିବାରଙ୍କ ଅସୁରକ୍ଷା, ଏବଂ ସାମାଜିକ ଢାଞ୍ଚାର ବିଖଣ୍ଡନ। ଏହି ଯନ୍ତ୍ରଣା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଦ୍ଧର ସତ୍ୟ।

"Vārṣṇeya" — ସମ୍ବୋଧନ। ବୃଷ୍ଣି ବଂଶର କୃଷ୍ଣ। ଅର୍ଜୁନ ବାରମ୍ବାର କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କ କୁଳର ନାମରେ ଡାକନ୍ତି — ହୁଏତ ଏଥିପାଇଁ ଯେ କଥା କୁଳର ହେଉଛି। (ଏହା ଆମର ବ୍ୟାଖ୍ୟା।)