ଭଗବଦ୍ ଗୀତା · Arjuna Vishada Yogaଅଧ୍ୟାୟ 1, ଶ୍ଳୋକ 40 (1.40)

ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଯୁକ୍ତି — ସମାଜର ମୂଳଦୁଆ ଉପରେ ଆଘାତ। ଅର୍ଜୁନ କହନ୍ତି ଯେ ଯୁଦ୍ଧ କେବଳ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ମାରେ ନାହିଁ; ତାହା ସେହି ପରମ୍ପରାକୁ ମାରେ ଯାହା ପରିବାର ଓ ସମାଜକୁ ଯୋଡ଼ିରଖେ। ମଧୁସୂଦନ ଏହାର ପ୍ରକ୍ରିୟା କହନ୍ତି: କୁଳ-ଧର୍ମ ପାଳନ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଅଭାବରେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଯଜ୍ଞ, ସଂସ୍କାର ଓ ପରମ୍ପରା ପାଳନ କରୁଥିବା ପୁରୁଷମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମରିଯାଆନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଧର୍ମର ପାଳନ ଅଟକିଯାଏ; ଏବଂ ବଞ୍ଚିଥିବା — ପିଲା ଆଦି — ସମଗ୍ର କୁଳକୁ ଅଧର୍ମ ଘେରିଯାଏ।

ଏକ ବ୍ୟାବହାରିକ ସତ୍ୟ। ଏହି ଯୁକ୍ତି ପଛରେ ଏକ ଗଭୀର ବ୍ୟାବହାରିକ କଥା ଅଛି: ପରମ୍ପରା ବହିଠାରୁ ଅଧିକ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜୀବିତ ରହେ। ଯେତେବେଳେ ଗୋଟିଏ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପିଢ଼ି ଯୁଦ୍ଧରେ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କ ସହ ଜ୍ଞାନ, କୌଶଳ, କାହାଣୀ, ରୀତିନୀତି ଓ ନୈତିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ମଧ୍ୟ ଚାଲିଯାଏ। ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଶିଖାଇବା ପାଇଁ କେହି ରହନ୍ତି ନାହିଁ।

ଶ୍ରୀଧରଙ୍କ ସଙ୍କେତ: ଶ୍ରୀଧର ସ୍ୱାମୀ ଏହି ଶ୍ଳୋକର "ଅଧର୍ମ ଅଭିଭବତି"କୁ ମାନସ ଦୋଷ (ମନର ଦୋଷ) କହନ୍ତି — ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରଥମ ପତନ ମନ ଓ ମୂଲ୍ୟବୋଧର ହୁଏ।

ଏହା ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଯୁକ୍ତି। ଏହି ଶ୍ଳୋକ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଚାରି ଶ୍ଳୋକ (1.41–1.44)ର ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତା ଅର୍ଜୁନଙ୍କର — ତାଙ୍କ ନିଜ ବୁଝାମଣା ଓ ତାଙ୍କ ସମୟର ସାମାଜିକ-ଧାର୍ମିକ ଦୃଷ୍ଟି ଅନୁସାରେ। କୃଷ୍ଣ ଏଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ଭିନ୍ନ ସ୍ତରରେ ଦେବେ। ଏହି କଥା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶ୍ଳୋକଗୁଡ଼ିକରେ ବହୁତ ଜରୁରୀ ହେବ।