श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 Flipbook mein padhein

Bhagavad Gita · Arjuna Vishada YogaAdhyaay 1, Shloka 40 (1.40)

Mool Sanskrit · अर्जुनः

कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः
धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत
॥ 1.40 ॥

kulakṣaye praṇaśyanti kuladharmāḥ sanātanāḥ
dharme naṣṭe kulaṃ kṛtsnamadharmo'bhibhavatyuta

Anuvaad

"Kul ka naash hone par kul ki peedhiyon se chali aa rahi dharmik paramparaayen nasht ho jaati hain; aur dharma nasht hone par poore kul ko adharma dabaa leta hai."

Bhaavaarth

Arjuna ka tark — samaaj ki neev par chot. Arjuna kehte hain ki yuddh sirf vyaktiyon ko nahin maarta; woh un paramparaon ko maarta hai jo parivaar aur samaaj ko jodti hain. Madhusudana iska tantra batate hain: kul-dharma karne walon ke abhaav mein nasht hote hain. Jab yajna, sanskaar aur paramparaayen nibhaane wale purush yuddh mein mar jaate hain, to dharma ka paalan rukh jaata hai; aur bache hue — bachche aadi — poore kul ko adharma gher leta hai.

Ek vyaavhaarik sachchai. Is tark ke peechhe ek gehri vyaavhaarik baat hai: paramparaayen kitaabon se zyaada logon mein jeevit rehti hain. Jab ek poori peedhi yuddh mein khatam ho jaaye, to unke saath gyaan, kaushal, kahaniyaan, rituals aur naitik maryaadaayen bhi chali jaati hain. Bachon ko sikhaane wala koi nahin bachta.

Shridhara ka sanket: Shridhara Svami is shloka ke "adharma abhibhavati" ko maanas dosh (man ka dosh) kehte hain — yaani pehla patan man aur mulyon ka hota hai.

Yeh Arjuna ka tark hai. Is shloka aur agle chaar shlokon (1.41–1.44) ke saare vichaar Arjuna ke hain — unki apni samajh aur unke samay ki saamajik-dharmik drishti ke anusaar. Krishna inka uttar alag star par denge. Yeh baat aage ke shlokon mein bahut zaroori hogi.

📖 Flipbook mein padhein ✉ Sudhaar sujhaayein