श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 Flipbook mein padhein

Adhyaay 1अर्जुनविषादयोगःArjuna Vishada Yoga

Adhyaay ka saaraansh

Kurukshetra ki dharma-bhoomi par dono senaayein aamne-saamne hain. Mahal mein baithe andhe raja Dhritarashtra apne saarathi Sanjaya se poochhte hain — "mere putron aur Pandavon ne kya kiya?" (1.1). Unke "mere" aur "Pandava" ke bhed mein hi poori trasdi ki jad dikhti hai.

Sanjaya varnan shuru karte hain. Duryodhana Pandav sena ko dekhkar guru Drona ke paas jaata hai, aur taanon se bhari bhasha mein dono senaon ke yoddhaon ko ginata hai (1.2–1.9). Uske shabdon mein garv bhi hai aur chhupi chinta bhi — "hamari sena Bhishma se rakshit hai, unki Bhima se" (1.10) — aur woh sabko Bhishma ki raksha ka aadesh deta hai (1.11). Drona chup rehte hain.

Bhishma Duryodhana ka utsaah badhaane ke liye sinhnaad aur shankh-naad karte hain; Kaurav sena ke vaadya baj uthte hain (1.12–1.13). Uttar mein, safed ghodon wale rath par baithe Krishna aur Arjuna, aur phir sabhi Pandav yoddha apne-apne naamit shankh bajaate hain (1.14–1.18). Pandav shankh-dhvani Kauravon ke hriday cheer deti hai (1.19).

Ab drishya Arjuna par tikta hai. Woh utsaah se dhanush uthaate hain aur Krishna se kehte hain ki rath ko dono senaon ke beech le chalo, taaki dekhoon ki kin se ladna hai (1.20–1.23). Krishna rath ko theek Bhishma aur Drona ke saamne khada karte hain aur Gita mein apna pehla vaakya bolte hain: "Partha, in Kuruon ko dekho" (1.24–1.25).

Arjuna dekhte hain — aur unhe shatru nahin, rishte dikhte hain: pita-tulya, pitamah, guru, mama, bhai, bete, pote, mitra, sasur — dono senaon mein (1.26–1.27). Gehri karuna aur vishaad unhe gher lete hain (1.28). Unka shareer jawaab de deta hai — ang shithil, munh sookha, kampan, Gandiva phisalta hai, man ghoomta hai (1.29–1.30).

Phir Arjuna tark dete hain: is yuddh mein koi kalyaan nahin (1.31); jeet, raajya, sukh ki ichchha nahin — jinke liye yeh sab chahiye tha, wahi saamne hain (1.32–1.34); ve maarein to bhi main nahin maarunga (1.35); aatataayiyon ko maarne mein bhi paap hai (1.36–1.37); laalach se andhe ve dosh na dekhein, par hum dekhte hain (1.38–1.39). Kul-naash se kul-dharma nasht hoga, adharma phailega, samaaj aur poorvajon ka patan hoga (1.40–1.44). Ant mein Arjuna apne aap par vilaap karte hain (1.45) aur nishchay karte hain ki nihatthe maara jaana hi behtar hai (1.46). Sanjaya batate hain: shok se vyaakul man wale Arjuna baan sahit dhanush chhodkar rath mein baith gaye (1.47).

Adhyay bina kisi uttar ke khatam hota hai. Prashn khada hai; uttar agle adhyay se shuru hoga.

▶ Bhagavad Gita Chapter 1 in Hindi | अर्जुन विषाद योग | Arjuna Vishada Yoga

47 shlok

  1. 1.1धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवःDhritarashtra ne kaha: "He Sanjaya! Dharma ki bhoomi Kurukshetra mein ikatthe hue, yuddh ki ichchha rakhne wale mere…
  2. 1.2दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदाSanjaya ne kaha: Us samay Pandavon ki sena ko vyooh-rachna mein khada dekhkar, raja Duryodhana aacharya (Drona) ke paas…
  3. 1.3पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम्He aacharya! Pandu ke putron ki is vishaal sena ko dekhiye, jise aapke buddhimaan shishya, Drupada ke putra ne vyooh…
  4. 1.4अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधिIs sena mein bade-bade dhanushon wale veer hain, jo yuddh mein Bhima aur Arjuna ke barabar hain — jaise Yuyudhana…
  5. 1.5धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान्(Is sena mein) Dhrishtaketu, Chekitana aur parakrami Kashi-raja; Purujit, Kuntibhoja aur nar-shreshth Shaibya bhi hain.
  6. 1.6युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान्Parakrami Yudhamanyu aur veer Uttamauja; Subhadra ka putra (Abhimanyu) aur Draupadi ke putra — ye sabhi maharathi hain.
  7. 1.7अस्माकं तु विशिष्टा ये तान् निबोध द्विजोत्तमLekin he dvijottama (brahmanon mein shreshth)! Hamare paksh mein jo sabse pramukh hain, unhe bhi achchhi tarah jaan…
  8. 1.8भवान् भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः(Hamare pramukh yoddha hain:) Aap (Drona) aur Bhishma, Karna, aur yuddh-vijayi Kripa; Ashvatthama, Vikarna aur…
  9. 1.9अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताःAur bhi bahut se veer hain, jo mere liye apna jeevan nyochhaavar karne ko taiyaar hain; ve sab anek prakaar ke shastron…
  10. 1.10अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम्Do mukhya pathan: (A) Chinta wala pathan (Shridhara Svami, Ramanuja ke katha-saar ke anusaar): "Bhishma dwara rakshit…
  11. 1.11अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताःIsliye aap sab log, sabhi morchon par apne-apne niyat sthaan par date rehte hue, nishchit roop se keval Bhishma ki hi…
  12. 1.12तस्य सञ्जनयन् हर्षं कुरुवृद्धः पितामहःTab Kuru vansh ke sabse vriddh, pratapi pitamah (Bhishma) ne us (Duryodhana) ke man mein harsh jagaate hue, sher ki…
  13. 1.13ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाःUske baad shankh, nagaade, panav, aanak aur gomukh jaise vaadya ekdam baj uthe — aur woh dhvani ghor kolahal ban gayi.
  14. 1.14ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौUske baad safed ghodon se jute vishaal rath par baithe Madhava (Krishna) aur Pandava (Arjuna) ne bhi apne divya shankh…
  15. 1.15पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयःHrishikesha (Krishna) ne Panchajanya shankh bajaaya, Dhananjaya (Arjuna) ne Devadatta, aur bhayankar karm karne wale…
  16. 1.16अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरःKunti-putra raja Yudhishthira ne Anantavijaya shankh bajaaya; Nakula aur Sahadeva ne Sughosha aur Manipushpaka shankh…
  17. 1.17काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथःMahaan dhanurdhar Kashi-raja, maharathi Shikhandi, Dhrishtadyumna, Virata aur kabhi na haarne wale Satyaki…" (vaakya…
  18. 1.18द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते…Drupada aur Draupadi ke putra, aur mahaabaahu Subhadra-putra (Abhimanyu) — he prithvipati (Dhritarashtra)! — in sabne…
  19. 1.19स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत्Us ghor dhvani ne aakaash aur dharti ko goonjaate hue Dhritarashtra ke putron (aur unke paksh walon) ke hriday cheer…
  20. 1.20अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजःAb, Dhritarashtra ke putron ko yuddh ke liye vyavasthit khade dekhkar, jab shastron ka takraav shuru hone hi wala tha…
  21. 1.21हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते(Sanjaya:) He raja! Tab usne Hrishikesha se yeh vachan kaha — (Arjuna:) He Achyuta! Mera rath dono senaon ke beech…
  22. 1.22यावदेतान् निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान्(Rath ko tab tak beech mein khada kijiye) jab tak main in yuddh ki ichchha se khade logon ko achchhi tarah dekh na loon…
  23. 1.23योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताःMain un logon ko dekhna chahta hoon jo yahaan ladne ke liye ikatthe hue hain — jo yuddh mein durbuddhi Duryodhana ka…
  24. 1.24एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारतSanjaya ne kaha: He Bharata (Dhritarashtra)! Gudakesha (nidra ko jeetne wale Arjuna) ke is prakaar kehne par…
  25. 1.25भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम्…(Krishna ne) Bhishma aur Drona tatha sabhi rajaon ke theek saamne (rath khada karke) kaha: 'Partha! In ikatthe hue…
  26. 1.26तत्रापश्यत् स्थितान् पार्थः पितॄनथ पितामहान्Wahaan Partha (Arjuna) ne (dono senaon mein) khade hue pita-tulya chacha-taau, pitamah, guru, mama, bhai, putra, pautra…
  27. 1.27श्वशुरान् सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि…sasuron aur shubhchintakon ko bhi — dono hi senaon mein. Un sab sambandhiyon ko (yuddh ke liye) khade dhyaan se…
  28. 1.28कृपया परयाऽऽविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत्(Sanjaya:) …gehri karuna se bhar kar, vishaad mein doobte hue, yeh bole — (Arjuna:) He Krishna! Yuddh ki ichchha se…
  29. 1.29सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति(Arjuna:) …mere ang shithil ho rahe hain, munh sookh raha hai, mere shareer mein kampan ho raha hai aur rongte khade ho…
  30. 1.30गाण्डीवं स्रंसते हस्तात् त्वक् चैव परिदह्यतेGandiva haath se phisal raha hai, tvacha jal rahi hai; main khada nahin reh pa raha hoon, aur mera man maano ghoom raha…
  31. 1.31निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशवHe Keshava! Mujhe ulte (ashubh) shakun dikh rahe hain, aur yuddh mein apne hi logon ko maarkar mujhe koi kalyaan nahin…
  32. 1.32न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि चHe Krishna! Main na jeet chahta hoon, na raajya, na sukh. He Govinda! Hamein raajya se kya laabh, bhogon se kya, ya…
  33. 1.33येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि चJinke liye hamne raajya, bhog aur sukh chaahe the — wahi log praanon aur dhan ki aasha chhodkar yuddh mein khade hain.
  34. 1.34आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः(Ve log hain —) guru, pita-tulya bade, bete aur pitamah; mama, sasur, pote, saale aur anya sambandhi.
  35. 1.35एतान् न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदनHe Madhusudana! Ye (mujhe) maar bhi daalein, tab bhi main inhe maarna nahin chahta — chahe teeno lokon ka raajya mile…
  36. 1.36निहत्य धार्तराष्ट्रान् नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दनHe Janardana! Dhritarashtra ke putron ko maarkar hamein kya khushi milegi? In aatataayiyon ko maarkar bhi hamein paap…
  37. 1.37तस्मान् नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान् स्वबान्धवान्Isliye hum apne hi bandhu Dhritarashtra-putron ko maarne ke yogya nahin hain. He Madhava! Apne hi logon ko maarkar hum…
  38. 1.38यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसःBhale hi laalach se bhrasht man wale ye log kul ke naash se hone wale dosh ko aur mitron se droh ke paap ko nahin dekh…
  39. 1.39कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान् निवर्तितुम्…to he Janardana! Kul-naash se hone wale dosh ko saaf dekhte hue bhi, hum is paap se peechhe hatna kyon na samjhein?
  40. 1.40कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाःKul ka naash hone par kul ki peedhiyon se chali aa rahi dharmik paramparaayen nasht ho jaati hain; aur dharma nasht…
  41. 1.41अधर्माभिभवात् कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियःHe Krishna! Adharma ke phailne se kul ki striyaan dooshit ho jaati hain; aur he Varshneya! striyon ke dooshit hone par…
  42. 1.42सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च(Arjuna ke anusaar) yeh sankar kul-naash karne walon aur kul — dono ko narak ki or le jaata hai; aur inke poorvaj bhi…
  43. 1.43दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः(Arjuna ke anusaar) kul-naash karne walon ke in doshon se, jo varna-sankar ke kaaran bante hain, jaati ke dharma aur…
  44. 1.44उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दनHe Janardana! Jinke kul-dharma nasht ho gaye hain, aise manushyon ka narak mein anishchit (lambe) samay tak nivaas hota…
  45. 1.45अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम्Haay! Kitne dukh ki baat hai ki hum ek mahaan paap karne ka nishchay kar baithe — ki raajya-sukh ke laalach mein apne…
  46. 1.46यदि मामप्रतीकारम् अशस्त्रं शस्त्रपाणयःAgar mujh pratirodh na karne wale, nihatthe ko hathiyaarband Dhritarashtra-putra yuddh mein maar bhi daalein, to woh…
  47. 1.47एवमुक्त्वाऽर्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत्Sanjaya ne kaha: Yuddh-bhoomi mein is prakaar kehkar, shok se vyaakul man wale Arjuna baan sahit dhanush ko chhodkar…

Adhyaay 2 →