Bhagavad Gita · Arjuna Vishada YogaAdhyaay 1, Shloka 30 (1.30)
Mool Sanskrit · अर्जुनः
गाण्डीवं स्रंसते हस्तात् त्वक् चैव परिदह्यते
न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः
॥ 1.30 ॥
gāṇḍīvaṃ sraṃsate hastāt tvak caiva paridahyate
na ca śaknomyavasthātuṃ bhramatīva ca me manaḥ
Anuvaad
"Gandiva haath se phisal raha hai, tvacha jal rahi hai; main khada nahin reh pa raha hoon, aur mera man maano ghoom raha hai."
Bhaavaarth
"Gāṇḍīvaṃ sraṃsate hastāt" — Gandiva phisal raha hai. Gandiva Arjuna ki pehchaan hai — Mahabharata ki katha ke anusaar ek divya dhanush jo unhe Khandava-van ke prasang mein (Agni ke madhyam se) mila tha. Jo dhanush 1.20 mein unhone utsaah se uthaaya tha, wahi ab haath se phisal raha hai. Madhusudana Sarasvati kehte hain: Gandiva ke girne se adhairya (dhairya ka abhaav) aur daurbalya (kamzori) dikhti hai.
"Tvak paridahyate" — tvacha jal rahi hai. Shridhara: sarvataḥ santapyate — chaaron or se tap rahi hai. Madhusudana: isse antah-santaap — andar ki jalan — dikhaai gayi hai. Shareer ka taap man ke taap ka pratibimb hai.
"Na ca śaknomy avasthātum" — khada nahin reh pa raha. Madhusudana: isse moorchha (behoshi) ka sanket hai — Arjuna gir jaane ki sthiti mein hain.
"Bhramatīva ca me manaḥ" — man maano ghoom raha hai. Madhusudana: man ka ghoomna — ek prakaar ka vikaar — moorchha se pehle ki avastha hai. Aur iva (maano) shabd dikhata hai ki yeh ek anubhav hai, shaabdik ghoomna nahin.
Shareer se man tak ka kram. 1.29 aur 1.30 mein lakshanon ka kram dekhiye: ang shithil → munh sookha → kampan → rongte → dhanush phisalna → tvacha jalna → khada na reh paana → man ghoomna. Bahar se andar ki or. Shareer se shuru hokar, sankat ab man tak pahunch gaya hai — jahaan nirnay hote hain. Jab man hi ghoom raha ho, to tark kaise sthir rahega? Agle shlokon ke Arjuna ke tark isi ghoomte man se aayenge — yeh baat unhe padhte samay yaad rakhni chahiye. (Yeh sambandh humari vyakhya hai.)