भगवद्गीता · Arjuna Vishada Yogaअध्याय 1, श्लोक 30 (1.30)

"Gāṇḍīvaṃ sraṃsate hastāt" — गांडीव निसटत आहे. गांडीव ही अर्जुनाची ओळख आहे — महाभारताच्या कथेनुसार एक दिव्य धनुष्य जे त्याला खांडववनाच्या प्रसंगी (अग्नीच्या माध्यमातून) मिळाले होते. जे धनुष्य 1.20 मध्ये त्याने उत्साहाने उचलले होते, तेच आता हातातून निसटत आहे. मधुसूदन सरस्वती सांगतात: गांडीव पडण्याने अधैर्य (धैर्याचा अभाव) आणि दौर्बल्य (दुर्बलता) दिसते.

"Tvak paridahyate" — त्वचा जळत आहे. श्रीधर: sarvataḥ santapyate — चारी बाजूंनी तापत आहे. मधुसूदन: यातून अंतःसंताप — आतली जळजळ — दाखवली आहे. शरीराचा ताप हा मनाच्या तापाचे प्रतिबिंब आहे.

"Na ca śaknomy avasthātum" — उभे राहता येत नाही. मधुसूदन: यातून मूर्च्छेचा (बेशुद्धीचा) संकेत आहे — अर्जुन कोसळण्याच्या स्थितीत आहे.

"Bhramatīva ca me manaḥ" — मन जणू भ्रमत आहे. मधुसूदन: मनाचे भ्रमणे — एक प्रकारचा विकार — ही मूर्च्छेच्या आधीची अवस्था आहे. आणि iva (जणू) हा शब्द दाखवतो की हा एक अनुभव आहे, शब्दशः फिरणे नव्हे.

शरीराकडून मनाकडे जाणारा क्रम. 1.29 आणि 1.30 मधील लक्षणांचा क्रम पाहा: अवयव शिथिल → तोंड कोरडे → कंप → अंगावर काटा → धनुष्य निसटणे → त्वचा जळणे → उभे राहता न येणे → मन भ्रमणे. बाहेरून आतकडे. शरीरापासून सुरू होऊन, संकट आता मनापर्यंत पोहोचले आहे — जिथे निर्णय होतात. जेव्हा मनच भ्रमत असेल, तेव्हा युक्तिवाद स्थिर कसा राहील? पुढच्या श्लोकांतील अर्जुनाचे युक्तिवाद याच भ्रमणाऱ्या मनातून येतील — ते वाचताना ही गोष्ट लक्षात ठेवली पाहिजे. (हा संबंध आमची व्याख्या आहे.)