ભગવદ્ ગીતા · Arjuna Vishada Yogaઅધ્યાય 1, શ્લોક 30 (1.30)

"Gāṇḍīvaṃ sraṃsate hastāt" — ગાંડીવ સરકી રહ્યું છે. ગાંડીવ અર્જુનની ઓળખ છે — મહાભારતની કથા મુજબ એક દિવ્ય ધનુષ જે તેમને ખાંડવ-વનના પ્રસંગમાં (અગ્નિ દ્વારા) મળ્યું હતું. જે ધનુષ 1.20માં તેમણે ઉત્સાહથી ઉઠાવ્યું હતું, તે જ હવે હાથમાંથી સરકી રહ્યું છે. મધુસૂદન સરસ્વતી કહે છે: ગાંડીવ પડવાથી અધૈર્ય (ધૈર્યનો અભાવ) અને દૌર્બલ્ય (નબળાઈ) દેખાય છે.

"Tvak paridahyate" — ત્વચા બળી રહી છે. શ્રીધર: sarvataḥ santapyate — ચારે બાજુથી તપી રહી છે. મધુસૂદન: આનાથી અંતઃસંતાપ — અંદરની બળતરા — બતાવવામાં આવી છે. શરીરનો તાપ મનના તાપનું પ્રતિબિંબ છે.

"Na ca śaknomy avasthātum" — ઊભો રહી શકતો નથી. મધુસૂદન: આનાથી મૂર્છા (બેભાનપણું)નો સંકેત છે — અર્જુન પડી જવાની સ્થિતિમાં છે.

"Bhramatīva ca me manaḥ" — મન જાણે ભમી રહ્યું છે. મધુસૂદન: મનનું ભમવું — એક પ્રકારનો વિકાર — મૂર્છા પહેલાંની અવસ્થા છે. અને iva (જાણે) શબ્દ બતાવે છે કે આ એક અનુભવ છે, શાબ્દિક ભમવું નહીં.

શરીરથી મન સુધીનો ક્રમ. 1.29 અને 1.30માં લક્ષણોનો ક્રમ જુઓ: અંગો શિથિલ → મોં સુકાયું → કંપ → રૂંવાડાં → ધનુષ સરકવું → ત્વચા બળવી → ઊભા ન રહી શકવું → મન ભમવું. બહારથી અંદર તરફ. શરીરથી શરૂ થઈને, સંકટ હવે મન સુધી પહોંચી ગયું છે — જ્યાં નિર્ણયો થાય છે. જ્યારે મન જ ભમી રહ્યું હોય, ત્યારે તર્ક કેવી રીતે સ્થિર રહેશે? આગલા શ્લોકોમાં અર્જુનના તર્ક આ જ ભમતા મનમાંથી આવશે — આ વાત તે વાંચતી વખતે યાદ રાખવી જોઈએ. (આ સંબંધ અમારી વ્યાખ્યા છે.)