ભગવદ્ ગીતા · Arjuna Vishada Yogaઅધ્યાય 1, શ્લોક 29 (1.29)

શરીરની ભાષા. ગીતાનો આ ભાગ અદ્ભુત રીતે પ્રામાણિક છે. મહાન યોદ્ધા અર્જુન, જેમણે દેવો-અસુરો સાથે પણ યુદ્ધ કર્યું હતું (મહાભારતની કથાઓ મુજબ), પોતાના શરીરની નબળાઈને સીધા શબ્દોમાં કૃષ્ણ સામે મૂકે છે: "મારા હાથ-પગ જવાબ દઈ રહ્યા છે, મોં સુકાઈ રહ્યું છે, હું ધ્રૂજી રહ્યો છું." કોઈ બહાનું નહીં, કંઈ છુપાવવું નહીં.

ચાર લક્ષણો:

1. Gātrāṇi sīdanti — અંગો શિથિલ: શ્રીધર: kara-caraṇādīni sīdanti viśīryante — હાથ-પગ વગેરે જાણે તૂટી રહ્યા છે.
2. Mukhaṃ pariśuṣyati — મોં સુકાવું: શ્રીધર: nirdravī-bhavati — ભીનાશ ખતમ. મધુસૂદન "પરિ" (સંપૂર્ણ રીતે) ઉપસર્ગ પર ધ્યાન આપે છે: આ સાધારણ થાકથી થતી શુષ્કતા નથી, તેનાથી ઘણી વધારે — શોકની તીવ્રતા બતાવવા માટે.
3. Vepathuḥ — કંપ: શ્રીધર: kampaḥ.
4. Romaharṣaḥ — રૂંવાડાં ઊભાં થવાં: શ્રીધર: romāñcaḥ.

મધુસૂદનનું દાર્શનિક નિદાન. મધુસૂદન આ લક્ષણોની પાછળ એક કારણ જણાવે છે: અર્જુન, જે પોતાના અને બીજાઓના શરીરમાં "હું" અને "મારું"નો ભાવ રાખે છે, અને આત્માને જાણતા નથી (anātmavit), યુદ્ધમાં શરીરોના વિનાશની સંભાવના જોઈને મહાન શોકમાં પડી ગયા. એટલે કે આ શોકનું મૂળ છે — શરીરને જ વ્યક્તિ માની લેવું. બીજા અધ્યાયમાં કૃષ્ણનો પહેલો મોટો ઉપદેશ આ જ મુદ્દા પર હશે: આત્મા શરીરથી જુદો અને અવિનાશી છે (2.11–2.30).

અર્જુનની પ્રામાણિકતા — એક ગુણ. પોતાની નબળાઈને શબ્દોમાં કહેવી સહેલી નથી. અર્જુન કૃષ્ણ સામે સંપૂર્ણ ખુલ્લા છે. ઘણા શિક્ષકો આને એક સારા શિષ્યનું પહેલું લક્ષણ માને છે: પોતાની સ્થિતિ જેવી છે, તેવી કહેવી. આ વ્યાખ્યા અમારી છે.