અધ્યાય 1અર્જુનવિષાદયોગઃArjuna Vishada Yoga

કુરુક્ષેત્રની ધર્મભૂમિ પર બંને સેનાઓ સામસામે છે. મહેલમાં બેઠેલા અંધ રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર પોતાના સારથિ સંજયને પૂછે છે — "મારા પુત્રોએ અને પાંડવોએ શું કર્યું?" (1.1). તેમના "મારા" અને "પાંડવો" વચ્ચેના ભેદમાં જ આખી કરુણ ઘટનાનું મૂળ દેખાય છે.

સંજય વર્ણન શરૂ કરે છે. દુર્યોધન પાંડવ સેનાને જોઈને ગુરુ દ્રોણ પાસે જાય છે, અને મહેણાંથી ભરેલી ભાષામાં બંને સેનાઓના યોદ્ધાઓને ગણાવે છે (1.2–1.9). તેના શબ્દોમાં ગર્વ પણ છે અને છૂપી ચિંતા પણ — "આપણી સેના ભીષ્મથી રક્ષિત છે, તેમની ભીમથી" (1.10) — અને તે સૌને ભીષ્મની રક્ષા કરવાનો આદેશ આપે છે (1.11). દ્રોણ ચૂપ રહે છે.

ભીષ્મ દુર્યોધનનો ઉત્સાહ વધારવા માટે સિંહનાદ અને શંખનાદ કરે છે; કૌરવ સેનાનાં વાદ્યો વાગી ઊઠે છે (1.12–1.13). ઉત્તરમાં, સફેદ ઘોડાવાળા રથમાં બેઠેલા કૃષ્ણ અને અર્જુન, અને પછી બધા પાંડવ યોદ્ધાઓ પોતપોતાના નામવાળા શંખ વગાડે છે (1.14–1.18). પાંડવોનો શંખનાદ કૌરવોનાં હૃદય ચીરી નાખે છે (1.19).

હવે દૃશ્ય અર્જુન પર સ્થિર થાય છે. તેઓ ઉત્સાહથી ધનુષ ઉઠાવે છે અને કૃષ્ણને કહે છે કે રથને બંને સેનાઓની વચ્ચે લઈ ચાલો, જેથી હું જોઉં કે મારે કોની સાથે લડવાનું છે (1.20–1.23). કૃષ્ણ રથને બરાબર ભીષ્મ અને દ્રોણની સામે ઊભો રાખે છે અને ગીતામાં પોતાનું પહેલું વાક્ય બોલે છે: "પાર્થ, આ કુરુઓને જો" (1.24–1.25).

અર્જુન જુએ છે — અને તેમને શત્રુ નહીં, સંબંધો દેખાય છે: પિતા સમાન વડીલો, પિતામહ, ગુરુઓ, મામા, ભાઈઓ, પુત્રો, પૌત્રો, મિત્રો, સસરા — બંને સેનાઓમાં (1.26–1.27). ઊંડી કરુણા અને વિષાદ તેમને ઘેરી લે છે (1.28). તેમનું શરીર જવાબ દઈ દે છે — અંગો શિથિલ, મોં સુકાય, કંપ, ગાંડીવ સરકે, મન ચકરાવે ચડે (1.29–1.30).

પછી અર્જુન તર્ક આપે છે: આ યુદ્ધમાં કોઈ કલ્યાણ નથી (1.31); જીત, રાજ્ય, સુખની ઇચ્છા નથી — જેમના માટે આ બધું જોઈતું હતું, તેઓ જ સામે છે (1.32–1.34); તેઓ મારે તો પણ હું નહીં મારું (1.35); આતતાયીઓને મારવામાં પણ પાપ છે (1.36–1.37); લોભથી અંધ બનેલા તેઓ દોષ ન જુએ, પણ આપણે જોઈએ છીએ (1.38–1.39). કુળ-નાશથી કુળ-ધર્મ નષ્ટ થશે, અધર્મ ફેલાશે, સમાજ અને પૂર્વજોનું પતન થશે (1.40–1.44). છેવટે અર્જુન પોતાના પર જ વિલાપ કરે છે (1.45) અને નિશ્ચય કરે છે કે નિઃશસ્ત્ર મરાઈ જવું જ વધુ સારું છે (1.46). સંજય કહે છે: શોકથી વ્યાકુળ મનવાળા અર્જુન બાણ સહિત ધનુષ છોડીને રથમાં બેસી ગયા (1.47).

અધ્યાય કોઈ ઉત્તર વિના પૂરો થાય છે. પ્રશ્ન ઊભો છે; ઉત્તર આગલા અધ્યાયથી શરૂ થશે.