ભગવદ્ ગીતા · Arjuna Vishada Yogaઅધ્યાય 1, શ્લોક 13 (1.13)
મૂળ સંસ્કૃત · સઞ્જયઃ
તતઃ શઙ્ખાશ્ચ ભેર્યશ્ચ પણવાનકગોમુખાઃ
સહસૈવાભ્યહન્યન્ત સ શબ્દસ્તુમુલોઽભવત્
॥ 1.13 ॥
tataḥ śaṅkhāśca bheryaśca paṇavānakagomukhāḥ
sahasaivābhyahanyanta sa śabdastumulo'bhavat
અનુવાદ
"ત્યાર પછી શંખ, નગારાં, પણવ, આનક અને ગોમુખ જેવાં વાદ્યો એકાએક વાગી ઊઠ્યાં — અને તે ધ્વનિ ભયંકર કોલાહલ બની ગયો."
ભાવાર્થ
એક વ્યક્તિથી આખી સેના સુધી. ભીષ્મનો એક શંખ — અને આખી કૌરવ સેનાનાં વાદ્યો "સહસૈવ" (તે જ ક્ષણે) વાગી ઊઠ્યાં. સેનાપતિનો સંકેત મળતાં જ સમૂહ જાગે છે. આ બતાવે છે કે નેતૃત્વનું એક કાર્ય આખા સમૂહની ભાવનાને કેવી રીતે બદલી નાખે છે.
"Sa śabdas tumulo 'bhavat" — ધ્વનિ ભયંકર થઈ ગયો. સંજય ધ્વનિની તીવ્રતા જણાવે છે, પણ અસર વિશે કંઈ કહેતા નથી. મધુસૂદન સરસ્વતી અહીં એક સૂક્ષ્મ મુદ્દો પકડે છે: ધ્વનિ ભયંકર હતો, છતાં પાંડવોમાં કોઈ ગભરાટ ન થયો — આ જ અભિપ્રાય છે. આની સરખામણી 1.19 સાથે કરો, જ્યાં પાંડવોના શંખનાદ વિશે સ્પષ્ટ કહ્યું છે કે તેણે ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોનાં હૃદય ચીરી નાખ્યાં. સંજયનું વર્ણન બંને પક્ષોના ધ્વનિને જુદી-જુદી અસર સાથે રજૂ કરે છે.
ઘોંઘાટ અને શક્તિ. કૌરવ સેના મોટી છે, તેનાં વાદ્યો અનેક છે, ઘોંઘાટ ઘણો છે. પણ ઘોંઘાટના પ્રમાણથી સેનાનો સંકલ્પ મપાતો નથી. આ વાત આગલા શ્લોકોમાં વધુ સ્પષ્ટ થશે.
AI-assisted draft translation — under review.