ભગવદ્ ગીતા · Arjuna Vishada Yogaઅધ્યાય 1, શ્લોક 12 (1.12)
મૂળ સંસ્કૃત · સઞ્જયઃ
તસ્ય સઞ્જનયન્ હર્ષં કુરુવૃદ્ધઃ પિતામહઃ
સિંહનાદં વિનદ્યોચ્ચૈઃ શઙ્ખં દધ્મૌ પ્રતાપવાન્
॥ 1.12 ॥
tasya sañjanayan harṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ
siṃhanādaṃ vinadyoccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān
અનુવાદ
"ત્યારે કુરુવંશના સૌથી વૃદ્ધ, પ્રતાપી પિતામહ (ભીષ્મ)એ તે (દુર્યોધન)ના મનમાં હર્ષ જગાડતાં, સિંહની જેમ જોરથી ગર્જના કરીને શંખ વગાડ્યો."
ભાવાર્થ
"Tasya harṣaṃ sañjanayan" — તેનો હર્ષ જગાડવા માટે. ભીષ્મના શંખનો ઉદ્દેશ સ્પષ્ટ લખ્યો છે: દુર્યોધનના મનમાં હર્ષ જગાડવો. આ વાત પોતે જ ઘણું કહી જાય છે. હર્ષ જગાડવાની જરૂર ત્યારે પડે છે જ્યારે મનમાં ઉદાસી કે ડર હોય. તેથી ઘણા ટીકાકારો (રામાનુજના કથાસાર સહિત) આને 1.10ના "ચિંતા"વાળા વાચનનું સમર્થન માને છે: દુર્યોધનનો વિષાદ જોઈને ભીષ્મે તેને ઉત્સાહ આપ્યો.
મધુસૂદન સરસ્વતીની ઊંડી વ્યાખ્યા: મધુસૂદન ભીષ્મના મનની એક ઝલક આપે છે. તેઓ કહે છે કે ભીષ્મે દુર્યોધન સાથે દ્રોણનો વ્યવહાર જોયો — દ્રોણે તેની વાતનો એક શબ્દથી પણ જવાબ ન આપ્યો — અને દુર્યોધનને ભીષ્મની સ્તુતિ કરતો સાંભળ્યો. ત્યારે ભીષ્મે એ ભાવથી કે "આ મારી સ્તુતિ કરે કે નિંદા, આ શરીર તો તેના માટે પડવાનું જ છે", તેને હર્ષિત કરવા માટે સિંહનાદ કર્યો. ત્રણ વિશેષણો આ વ્યાખ્યાને ટેકો આપે છે:
- Kuru-vṛddha (કુરુઓમાં વૃદ્ધ): તેથી દ્રોણ અને દુર્યોધન બંનેના મનની વાત સમજી ગયા.
- Pitāmaha (દાદા): તેથી પૌત્રની ઉપેક્ષા ન કરી શક્યા — દ્રોણની જેમ ચૂપ ન રહ્યા.
- Pratāpavān (પ્રતાપી): તેથી તેમનો સિંહનાદ અને શંખ શત્રુના મનમાં ભય પણ પેદા કરે.
ભીષ્મનું કરુણ ચરિત્ર: આ એક શ્લોકમાં ભીષ્મનું આખું જીવન ઝળકે છે. તેઓ કૌરવ સેનાના સેનાપતિ છે, પાંડવોને પ્રેમ કરે છે, અને જાણે છે કે આ યુદ્ધ અન્યાયના પક્ષમાં છે. છતાં તેઓ પોતાના વચન અને હસ્તિનાપુર પ્રત્યેના કર્તવ્યથી બંધાયેલા છે. તેમનો શંખ એક સેનાપતિનું કર્તવ્ય છે — અને એક દાદાએ પોતાના બગડેલા પૌત્રને આપેલું આશ્વાસન પણ.
પહેલો શંખ — કોણે વગાડ્યો? મહાભારતની કથામાં યુદ્ધનો પહેલો શંખ કૌરવ પક્ષ તરફથી, સેનાપતિ ભીષ્મે વગાડ્યો. સંજયનું વર્ણન આ જ ક્રમ બતાવે છે.
AI-assisted draft translation — under review.