भगवद्गीता · Arjuna Vishada Yogaअध्याय 1, श्लोक 12 (1.12)

"Tasya harṣaṃ sañjanayan" — त्याचा हर्ष जागवण्यासाठी. भीष्मांच्या शंखाचा उद्देश स्पष्ट लिहिला आहे: दुर्योधनाच्या मनात हर्ष जागवणे. ही गोष्ट स्वतःच बरेच काही सांगते. हर्ष जागवण्याची गरज तेव्हा पडते जेव्हा मनात उदासी किंवा भीती असते. म्हणून अनेक टीकाकार (रामानुजांच्या कथासारासह) याला 1.10 मधील "चिंतेच्या" वाचनाचे समर्थन मानतात: दुर्योधनाचा विषाद पाहून भीष्मांनी त्याला उत्साह दिला.

मधुसूदन सरस्वतींची खोल व्याख्या: मधुसूदन भीष्मांच्या मनाची एक झलक देतात. ते सांगतात की भीष्मांनी दुर्योधनाशी द्रोणांचे वर्तन पाहिले — द्रोणांनी त्याच्या बोलण्याला एका शब्दानेही उत्तर दिले नाही — आणि दुर्योधनाला भीष्मांची स्तुती करताना ऐकले. तेव्हा भीष्मांनी या भावनेने की "हा माझी स्तुती करो वा निंदा, हे शरीर तर याच्यासाठी पडणारच", त्याला हर्षित करण्यासाठी सिंहनाद केला. तीन विशेषणे या व्याख्येला आधार देतात:

• Kuru-vṛddha (कुरूंमध्ये वृद्ध): म्हणून द्रोण आणि दुर्योधन दोघांच्याही मनातील गोष्ट ते समजले.
• Pitāmaha (आजोबा): म्हणून नातवाची उपेक्षा करू शकले नाहीत — द्रोणांप्रमाणे गप्प राहिले नाहीत.
• Pratāpavān (प्रतापी): म्हणून त्यांच्या सिंहनादाने आणि शंखाने शत्रूच्या मनात भीतीही निर्माण व्हावी.

भीष्मांचे शोकात्म चरित्र: या एका श्लोकात भीष्मांचे संपूर्ण जीवन प्रतिबिंबित होते. ते कौरव सैन्याचे सेनापती आहेत, पांडवांवर प्रेम करतात, आणि जाणतात की हे युद्ध अन्यायाच्या बाजूने आहे. तरीही ते आपल्या वचनाने आणि हस्तिनापुराप्रति कर्तव्याने बांधलेले आहेत. त्यांचा शंख हे एका सेनापतीचे कर्तव्य आहे — आणि एका आजोबांनी आपल्या बिघडलेल्या नातवाला दिलेला दिलासाही.

पहिला शंख — कोणी वाजवला? महाभारताच्या कथेत युद्धाचा पहिला शंख कौरव पक्षाकडून, सेनापती भीष्मांनी वाजवला. संजयांचे वर्णन हाच क्रम दाखवते.