భగవద్గీత · Arjuna Vishada Yogaఅధ్యాయం 1, శ్లోకం 12 (1.12)

"తస్య హర్షం సంజనయన్" — అతనికి హర్షం కలిగించడానికి. భీష్ముని శంఖం యొక్క ఉద్దేశ్యం స్పష్టంగా రాసి ఉంది: దుర్యోధనుని మనస్సులో హర్షం కలిగించడం. ఈ విషయం స్వయంగా చాలా చెబుతుంది. మనస్సులో దిగులు గానీ భయం గానీ ఉన్నప్పుడే హర్షం కలిగించవలసిన అవసరం వస్తుంది. అందుకే చాలామంది వ్యాఖ్యాతలు (రామానుజుల కథా-సారంతో సహా) దీనిని 1.10 లోని "ఆందోళన" పఠనానికి సమర్థనగా భావిస్తారు: దుర్యోధనుని విషాదాన్ని చూసి భీష్ముడు అతనికి ఉత్సాహం ఇచ్చాడు.

మధుసూదన సరస్వతి లోతైన వ్యాఖ్యానం: మధుసూదనులు భీష్ముని మనస్సు యొక్క ఒక సంగ్రహ దృశ్యాన్ని ఇస్తారు. దుర్యోధనునితో ద్రోణుని ప్రవర్తనను భీష్ముడు చూశాడు — ద్రోణుడు అతని మాటకు ఒక్క మాటతో కూడా బదులు ఇవ్వలేదు — దుర్యోధనుడు భీష్ముడిని స్తుతించడం విన్నాడు. అప్పుడు భీష్ముడు "ఇతడు నన్ను పొగిడినా నిందించినా, ఈ శరీరం ఇతని కోసం ఎలాగూ పడిపోవలసిందే" అనే భావంతో, అతనిని సంతోషపెట్టడానికి సింహనాదం చేశాడు. మూడు విశేషణాలు ఈ వ్యాఖ్యానానికి ఆధారం ఇస్తాయి:

• కురువృద్ధుడు (కురువులలో వృద్ధుడు): అందువల్ల ద్రోణుని, దుర్యోధనుని — ఇద్దరి మనస్సులలోని విషయాన్నీ గ్రహించాడు.
• పితామహుడు (తాత): అందువల్ల మనుమడిని ఉపేక్షించలేకపోయాడు — ద్రోణునిలా మౌనంగా ఉండలేదు.
• ప్రతాపవాన్ (ప్రతాపవంతుడు): అందువల్ల అతని సింహనాదమూ శంఖమూ శత్రువు మనస్సులో భయాన్ని కూడా కలిగిస్తాయి.

భీష్ముని విషాద పాత్ర: ఈ ఒక్క శ్లోకంలో భీష్ముని జీవితమంతా ప్రతిఫలిస్తుంది. అతడు కౌరవ సేనకు సేనాపతి, పాండవులను ప్రేమిస్తాడు, ఈ యుద్ధం అన్యాయం పక్షాన ఉందని అతనికి తెలుసు. అయినా తన మాటకూ హస్తినాపురం పట్ల కర్తవ్యానికీ బద్ధుడై ఉన్నాడు. అతని శంఖం ఒక సేనాపతి కర్తవ్యం — తన చెడిపోయిన మనుమనికి ఒక తాత ఇచ్చిన ఓదార్పు కూడా.

మొదటి శంఖం — ఎవరు ఊదారు? మహాభారత కథలో యుద్ధపు మొదటి శంఖాన్ని కౌరవ పక్షం నుండి సేనాపతి భీష్ముడు ఊదాడు. సంజయుని వర్ణన ఇదే క్రమాన్ని చూపిస్తుంది.