श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 Flipbook mein padhein

Bhagavad Gita · Arjuna Vishada YogaAdhyaay 1, Shloka 12 (1.12)

Mool Sanskrit · सञ्जयः

तस्य सञ्जनयन् हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः
सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्
॥ 1.12 ॥

tasya sañjanayan harṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ
siṃhanādaṃ vinadyoccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān

Anuvaad

"Tab Kuru vansh ke sabse vriddh, pratapi pitamah (Bhishma) ne us (Duryodhana) ke man mein harsh jagaate hue, sher ki tarah zor se garajkar shankh bajaaya."

Bhaavaarth

"Tasya harṣaṃ sañjanayan" — uska harsh jagaane ke liye. Bhishma ke shankh ka uddeshya spasht likha hai: Duryodhana ke man mein harsh jagaana. Yeh baat apne aap mein bahut kuch kehti hai. Harsh jagaane ki zaroorat tab padti hai jab man mein udaasi ya dar ho. Isliye kai tikakaar (Ramanuja ke katha-saar sahit) ise 1.10 ke "chinta" wale pathan ka samarthan maante hain: Duryodhana ke vishaad ko dekhkar Bhishma ne use utsaah diya.

Madhusudana Sarasvati ki gehri vyakhya: Madhusudana Bhishma ke man ki ek jhalak dete hain. Woh kehte hain ki Bhishma ne Duryodhana ke saath Drona ka vyavhaar dekha — Drona ne uski baat ka shabd se bhi jawaab nahin diya — aur Duryodhana ko Bhishma ki stuti karte suna. Tab Bhishma ne is bhaav se ki "yeh meri stuti kare ya ninda, yeh shareer to iske liye girega hi", use harshit karne ke liye sinhnaad kiya. Teen visheshan is vyakhya ko sahara dete hain:

  • Kuru-vṛddha (Kuruon mein vriddh): isliye Drona aur Duryodhana dono ke man ki baat samajh gaye.
  • Pitāmaha (daada): isliye pote ki upeksha nahin kar sake — Drona ki tarah chup nahin rahe.
  • Pratāpavān (pratapi): isliye unka sinhnaad aur shankh shatru ke man mein bhay bhi paida kare.

Bhishma ka trasad charitra: Is ek shloka mein Bhishma ka poora jeevan jhalakta hai. Woh Kaurav sena ke senapati hain, Pandavon se prem karte hain, aur jaante hain ki yeh yuddh anyaay ke paksh mein hai. Phir bhi woh apne vachan aur Hastinapura ke prati kartavya se bandhe hain. Unka shankh ek senapati ka kartavya hai — aur ek daada ka apne bigde pote ko diya hua dilasa bhi.

Pehla shankh — kisne bajaaya? Mahabharata ki katha mein yuddh ka pehla shankh Kaurav paksh se, senapati Bhishma ne bajaaya. Sanjaya ka varnan yahi kram dikhata hai.

📖 Flipbook mein padhein ✉ Sudhaar sujhaayein