अध्याय 1अर्जुनविषादयोगःArjuna Vishada Yoga

कुरुक्षेत्राच्या धर्मभूमीवर दोन्ही सैन्ये समोरासमोर उभी आहेत. महालात बसलेले अंध राजा धृतराष्ट्र आपले सारथी संजय यांना विचारतात — "माझ्या पुत्रांनी आणि पांडवांनी काय केले?" (1.1). त्यांच्या "माझे" आणि "पांडव" या भेदातच संपूर्ण शोकांतिकेचे मूळ दिसते.

संजय वर्णन सुरू करतात. दुर्योधन पांडवांचे सैन्य पाहून गुरु द्रोणांकडे जातो, आणि टोमण्यांनी भरलेल्या भाषेत दोन्ही सैन्यांतील योद्ध्यांची गणती करतो (1.2–1.9). त्याच्या शब्दांत गर्वही आहे आणि दडलेली चिंताही — "आमचे सैन्य भीष्मांनी रक्षिलेले आहे, त्यांचे भीमाने" (1.10) — आणि तो सर्वांना भीष्मांचे रक्षण करण्याचा आदेश देतो (1.11). द्रोण गप्प राहतात.

दुर्योधनाचा उत्साह वाढवण्यासाठी भीष्म सिंहनाद आणि शंखनाद करतात; कौरव सैन्याची वाद्ये वाजू लागतात (1.12–1.13). प्रत्युत्तरादाखल, पांढऱ्या घोड्यांच्या रथात बसलेले कृष्ण आणि अर्जुन, आणि मग सर्व पांडव योद्धे आपापले नाव असलेले शंख वाजवतात (1.14–1.18). पांडवांचा शंखध्वनी कौरवांची हृदये विदीर्ण करतो (1.19).

आता दृश्य अर्जुनावर स्थिरावते. तो उत्साहाने धनुष्य उचलतो आणि कृष्णाला सांगतो की रथ दोन्ही सैन्यांच्या मधोमध घेऊन चल, म्हणजे मी पाहीन की कोणाशी लढायचे आहे (1.20–1.23). कृष्ण रथ नेमका भीष्म आणि द्रोण यांच्यासमोर उभा करतात आणि गीतेतील आपले पहिले वाक्य बोलतात: "पार्था, या कुरूंना पाहा" (1.24–1.25).

अर्जुन पाहतो — आणि त्याला शत्रू नव्हे, नाती दिसतात: पितृतुल्य, पितामह, गुरू, मामा, भाऊ, मुलगे, नातू, मित्र, सासरे — दोन्ही सैन्यांत (1.26–1.27). खोल करुणा आणि विषाद त्याला घेरतात (1.28). त्याचे शरीर साथ सोडते — अवयव शिथिल, तोंड कोरडे, कंप, गांडीव निसटते, मन भ्रमते (1.29–1.30).

मग अर्जुन युक्तिवाद करतो: या युद्धात कोणतेही कल्याण नाही (1.31); विजय, राज्य, सुख यांची इच्छा नाही — ज्यांच्यासाठी हे सर्व हवे होते, तेच समोर आहेत (1.32–1.34); त्यांनी मारले तरी मी मारणार नाही (1.35); आततायींना मारण्यातही पाप आहे (1.36–1.37); लोभाने आंधळे झालेले ते दोष पाहत नसतील, पण आपण पाहतो (1.38–1.39). कुलनाशाने कुलधर्म नष्ट होईल, अधर्म पसरेल, समाजाचे आणि पूर्वजांचे पतन होईल (1.40–1.44). शेवटी अर्जुन स्वतःबद्दलच विलाप करतो (1.45) आणि ठरवतो की निःशस्त्र अवस्थेत मारले जाणेच अधिक चांगले (1.46). संजय सांगतात: शोकाने व्याकूळ मनाचा अर्जुन बाणासह धनुष्य टाकून रथात बसला (1.47).

अध्याय कोणत्याही उत्तराविना संपतो. प्रश्न उभा आहे; उत्तर पुढच्या अध्यायापासून सुरू होईल.