श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 फ्लिपबुकमध्ये वाचा

भगवद्गीता · Arjuna Vishada Yogaअध्याय 1, श्लोक 2 (1.2)

मूळ संस्कृत · सञ्जयः

सञ्जय उवाच

दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा
आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत्
॥ 1.2 ॥

dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṃ vyūḍhaṃ duryodhanastadā
ācāryamupasaṅgamya rājā vacanamabravīt

अनुवाद

संजय म्हणाले: त्या वेळी पांडवांचे सैन्य व्यूहरचनेत उभे असलेले पाहून, राजा दुर्योधन आचार्यांकडे (द्रोणांकडे) गेला आणि असे बोलला.

भावार्थ

"दृष्ट्वा तु" — पाहून. दुर्योधनाची पहिली क्रिया आहे पाहणे. तो पांडव सैन्य व्यूहात सजलेले पाहतो — आणि लगेच आपल्या गुरूंकडे जातो. तो पूर्णपणे निश्चिंत असता, तर कदाचित थेट आपले सेनापती भीष्म यांच्याकडे गेला असता, किंवा आपल्या सैनिकांचा उत्साह वाढवला असता. पण तो द्रोणांकडे जातो. अनेक टीकाकार आणि शिक्षक या छोट्याशा गोष्टीत दुर्योधनाची अस्वस्थता पाहतात. रामानुज आपल्या संक्षिप्त कथासारात सांगतात की दुर्योधनाने दोन्ही सैन्ये पाहून पांडव सैन्याची शक्ती आणि आपल्या सैन्याची कमजोरी आचार्यांना सांगितली आणि आतून विषादात (दुःखात) पडला. लक्ष द्या — गीतेत विषाद आधी दुर्योधनाच्या मनात येतो, अर्जुनाच्या मनात नंतर. दोघांचा विषाद अगदी वेगळ्या प्रकारचा आहे.

"Rājā" — राजा. संजय दुर्योधनाला "राजा" म्हणतात. दुर्योधन प्रत्यक्षात हस्तिनापुराचा कारभार चालवत होता (धृतराष्ट्रांच्या नावाने). संजयांचा हा शब्द वस्तुस्थितीदर्शक आहे — आणि कदाचित धृतराष्ट्रांना हेही आठवण करून देतो की खरा निर्णय घेणारा कोण आहे.

"Ācāryam upasaṅgamya" — गुरूंकडे जाऊन. द्रोण दोन्ही पक्षांचे गुरू होते — कौरवांचेही, पांडवांचेही. पांडव सैन्याचा सेनापती धृष्टद्युम्नही त्यांचाच शिष्य होता. दुर्योधनाचे द्रोणांकडे जाणे, आणि पुढच्या श्लोकात तो जे बोलतो, ते लक्षपूर्वक वाचल्यावर वाटते की त्याला गुरूंचा सल्ला कमी, आणि त्यांना चिथावणे (provoke करणे) अधिक हवे आहे.

"Vyūḍham" — व्यूहात उभे सैन्य. पांडव सैन्य एका सुव्यवस्थित युद्धरचनेत होते. सैन्याची व्यवस्था पाहूनच दुर्योधनाच्या मनात खळबळ उडते.

AI-assisted draft translation — under review.

📖 फ्लिपबुकमध्ये वाचा ✉ सुधारणा सुचवा