ભગવદ્ ગીતા · Arjuna Vishada Yogaઅધ્યાય 1, શ્લોક 2 (1.2)
મૂળ સંસ્કૃત · સઞ્જયઃ
સઞ્જય ઉવાચ
દૃષ્ટ્વા તુ પાણ્ડવાનીકં વ્યૂઢં દુર્યોધનસ્તદા
આચાર્યમુપસઙ્ગમ્ય રાજા વચનમબ્રવીત્
॥ 1.2 ॥
dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṃ vyūḍhaṃ duryodhanastadā
ācāryamupasaṅgamya rājā vacanamabravīt
અનુવાદ
સંજયે કહ્યું: તે સમયે પાંડવોની સેનાને વ્યૂહરચનામાં ઊભેલી જોઈને, રાજા દુર્યોધન આચાર્ય (દ્રોણ) પાસે ગયો અને આ વાત કહી.
ભાવાર્થ
"દૃષ્ટ્વા તુ" — જોઈને. દુર્યોધનની પહેલી ક્રિયા છે જોવું. તે પાંડવ સેનાને વ્યૂહમાં ગોઠવાયેલી જુએ છે — અને તરત પોતાના ગુરુ પાસે જાય છે. જો તે સંપૂર્ણ નિશ્ચિંત હોત, તો કદાચ સીધો પોતાના સેનાપતિ ભીષ્મ પાસે જાત, અથવા પોતાના સૈનિકોનો ઉત્સાહ વધારત. પણ તે દ્રોણ પાસે જાય છે. ઘણા ટીકાકારો અને શિક્ષકો આ નાનકડી વાતમાં દુર્યોધનની બેચેની જુએ છે. રામાનુજ પોતાના સંક્ષિપ્ત કથાસારમાં કહે છે કે દુર્યોધને બંને સેનાઓને જોઈને પાંડવ સેનાની શક્તિ અને પોતાની સેનાની નબળાઈ આચાર્યને જણાવી અને અંદરથી વિષાદ (દુઃખ)માં પડી ગયો. ધ્યાન આપો — ગીતામાં વિષાદ પહેલાં દુર્યોધનના મનમાં આવે છે, અર્જુનના મનમાં પછી. બંનેનો વિષાદ ઘણો જુદા પ્રકારનો છે.
"Rājā" — રાજા. સંજય દુર્યોધનને "રાજા" કહે છે. દુર્યોધન ખરેખર હસ્તિનાપુરનું શાસન ચલાવી રહ્યો હતો (ધૃતરાષ્ટ્રના નામે). સંજયનો આ શબ્દ તથ્યાત્મક છે — અને કદાચ ધૃતરાષ્ટ્રને યાદ પણ અપાવે છે કે ખરો નિર્ણય લેનાર કોણ છે.
"Ācāryam upasaṅgamya" — ગુરુ પાસે જઈને. દ્રોણ બંને પક્ષોના ગુરુ હતા — કૌરવોના પણ, પાંડવોના પણ. પાંડવ સેનાનો સેનાપતિ ધૃષ્ટદ્યુમ્ન પણ તેમનો શિષ્ય હતો. દુર્યોધનનું દ્રોણ પાસે જવું, અને આગલા શ્લોકમાં તે જે કહે છે, તે ધ્યાનથી વાંચતાં લાગે છે કે તે ગુરુની સલાહ ઓછી, અને તેમને ઉશ્કેરવા (provoke કરવા) વધુ માંગે છે.
"Vyūḍham" — વ્યૂહમાં ઊભેલી સેના. પાંડવ સેના એક સુવ્યવસ્થિત યુદ્ધ-રચનામાં હતી. સેનાની વ્યવસ્થા જોઈને જ દુર્યોધનના મનમાં ખળભળાટ થાય છે.
AI-assisted draft translation — under review.