Bhagavad Gita · Arjuna Vishada YogaAdhyaay 1, Shloka 2 (1.2)
Mool Sanskrit · सञ्जयः
सञ्जय उवाच
दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा
आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत्
॥ 1.2 ॥
dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṃ vyūḍhaṃ duryodhanastadā
ācāryamupasaṅgamya rājā vacanamabravīt
Anuvaad
Sanjaya ne kaha: Us samay Pandavon ki sena ko vyooh-rachna mein khada dekhkar, raja Duryodhana aacharya (Drona) ke paas gaya aur yeh baat kahi.
Bhaavaarth
"Drishtva tu" — dekhkar. Duryodhana ki pehli kriya hai dekhna. Woh Pandav sena ko vyooh mein saji dekhta hai — aur turant apne guru ke paas jaata hai. Agar woh poori tarah nishchint hota, to shaayad seedha apne senapati Bhishma ke paas jaata, ya apne sainikon ka utsaah badhaata. Lekin woh Drona ke paas jaata hai. Kai tikakaar aur shikshak is chhoti-si baat mein Duryodhana ki bechaini dekhte hain. Ramanuja apne sankshipt katha-saar mein kehte hain ki Duryodhana ne dono senaon ko dekhkar Pandav sena ki shakti aur apni sena ki kamzori aacharya ko batayi aur andar se vishaad (dukh) mein pad gaya. Dhyaan dijiye — Gita mein vishaad pehle Duryodhana ke man mein aata hai, Arjuna ke man mein baad mein. Dono ka vishaad bahut alag kism ka hai.
"Rājā" — raja. Sanjaya Duryodhana ko "raja" kehte hain. Duryodhana vaastav mein Hastinapura ka shaasan chala raha tha (Dhritarashtra ke naam par). Sanjaya ka yeh shabd tathyaatmak hai — aur shaayad Dhritarashtra ko yaad bhi dilata hai ki asli nirnay-karta kaun hai.
"Ācāryam upasaṅgamya" — guru ke paas jaakar. Drona dono pakshon ke guru the — Kauravon ke bhi, Pandavon ke bhi. Pandav sena ka senapati Dhrishtadyumna bhi unka shishya tha. Duryodhana ka Drona ke paas jaana, aur agle shloka mein jo woh kehta hai, use dhyaan se padhne par lagta hai ki woh guru se salaah kam, aur unhe uksaana (provoke karna) zyaada chahta hai.
"Vyūḍham" — vyooh mein khadi sena. Pandav sena ek suvyavasthit yuddh-rachna mein thi. Sena ki vyavastha dekhkar hi Duryodhana ke man mein halchal hoti hai.