Bhagavad Gita · Arjuna Vishada YogaAdhyaay 1, Shloka 1 (1.1)
Mool Sanskrit · धृतराष्ट्रः
धृतराष्ट्र उवाच
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः
मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय
॥ 1.1 ॥
dharmakṣetre kurukṣetre samavetā yuyutsavaḥ
māmakāḥ pāṇḍavāścaiva kimakurvata sañjaya
Anuvaad
Dhritarashtra ne kaha: "He Sanjaya! Dharma ki bhoomi Kurukshetra mein ikatthe hue, yuddh ki ichchha rakhne wale mere putron ne aur Pandu ke putron ne kya kiya?"
Bhaavaarth
Ek saada sawaal, lekin bhari hui bhasha. Upar se yeh ek sidha-saada sawaal hai: "yuddh-bhoomi mein kya hua?" Lekin chaar shabd ise khaas banaate hain.
1. "Dharmakshetre" — dharma ki bhoomi. Dhritarashtra yuddh-bhoomi ko sirf "Kurukshetra" nahin kehte, "dharmakshetra" bhi kehte hain. Kurukshetra Vaidik kaal se ek pavitra sthaan maana gaya hai. Madhusudana Sarasvati apni tika mein ek gehri baat kehte hain: Dhritarashtra ke man mein dar hai. Pandava pehle se dharmik hain; agar dharma-bhoomi ke prabhaav se unhone dono pakshon ki hinsa ko adharma maankar yuddh chhod diya, to bhi... aur agar usi pavitra bhoomi ke asar se mere putron ka hriday badal gaya aur unhone chhal se liya hua raajya lauta diya — to bina yuddh ke bhi mere putra "haar" jaayenge. Yaani Dhritarashtra ki chinta dharma nahin, apne putron ka raajya hai. Yeh ek vyakhya hai, lekin shloka ke shabdon se achchhi tarah mel khaati hai.
2. "Maamakaah pandavaashcha" — "mere" aur "Pandava". Yeh is shloka ka sabse gehra sanket hai. Pandava bhi Dhritarashtra ke bhatije hain — unke chhote bhai Pandu ke bete. Kuru vansh ke hisaab se dono "apne" hain. Phir bhi Dhritarashtra kehte hain: "mere log, aur Pandava." Madhusudana Sarasvati yahi baat pakadte hain: "maamakaah kya kar rahe the" itna poochh lena kaafi tha; Pandavon ka alag naam lena dikhata hai ki Pandavon ke liye Dhritarashtra ke man mein "mamata" (mera-pan) nahin hai — aur yahi alagaav unke dvesh ko ujaagar karta hai. Poori Mahabharata ki trasdi ki jad yahi mera-paraaya ka bhed hai.
3. "Yuyutsavah" — ladne ki ichchha. Dono paksh ladne ki ichchha se aaye hain. Dhritarashtra jaante hain ki yuddh ki ichchha hai; phir bhi poochhte hain "kya kiya?" — kyunki unke man mein ek ummeed ya dar hai ki shaayad kuch aur ho gaya ho.
4. "Sanjaya" — sambodhan. Madhusudana ek sundar vyakhya dete hain: Sanjaya naam ka arth "jisne achchhi tarah jeet liya" — yaani raag-dvesh par vijay paane wala. Raja maano keh rahe hain: "tum nishpaksh ho, mujhe bina chhupaaye sach batao." Yeh naam ki vyakhya hai, aitihaasik daava nahin.
Gita ki shuruaat ek andhe vyakti ke prashn se kyun? Dhritarashtra sharirik roop se andhe hain, lekin katha unhe ek doosre andhepan ke liye bhi yaad rakhti hai — putra-moh ka andhapan. Unhone kabhi Duryodhana ko anyaay se nahin roka. Gita ka pehla shabd "dharma" hai, aur pehla prashn ek aise vyakti se aata hai jo dharma ko jaanta hai par moh ke kaaran use dekh nahin pa raha. Bahut se shikshak ise Gita ka pehla sanket maante hain: moh insaan ko andha kar deta hai — aur aage chalkar Arjuna bhi, alag tarah ke moh mein, dhundhli drishti ka shikaar honge. (Yeh pathan humari vyakhya hai; shloka khud yeh tulna nahin karta.)
Kya dhyaan rakhein: Is shloka mein Dhritarashtra koi updesh nahin de rahe. Unke shabd ek patra ke shabd hain — unke dar aur pakshpaat ke saath. Isliye "dharmakshetra" shabd se yeh nishkarsh nahin nikaalna chahiye ki Dhritarashtra dharma ke paksh mein khade hain.