ભગવદ્ ગીતા · Arjuna Vishada Yogaઅધ્યાય 1, શ્લોક 1 (1.1)

એક સાદો સવાલ, પણ ભારે ભાષા. ઉપરથી આ એક સીધોસાદો સવાલ છે: "યુદ્ધભૂમિમાં શું થયું?" પણ ચાર શબ્દો તેને ખાસ બનાવે છે.

1. "ધર્મક્ષેત્રે" — ધર્મની ભૂમિ. ધૃતરાષ્ટ્ર યુદ્ધભૂમિને માત્ર "કુરુક્ષેત્ર" નથી કહેતા, "ધર્મક્ષેત્ર" પણ કહે છે. કુરુક્ષેત્ર વૈદિક કાળથી એક પવિત્ર સ્થાન મનાયું છે. મધુસૂદન સરસ્વતી પોતાની ટીકામાં એક ઊંડી વાત કહે છે: ધૃતરાષ્ટ્રના મનમાં ડર છે. પાંડવો પહેલેથી ધાર્મિક છે; જો ધર્મભૂમિના પ્રભાવથી તેમણે બંને પક્ષોની હિંસાને અધર્મ માનીને યુદ્ધ છોડી દીધું, તો પણ... અને જો તે જ પવિત્ર ભૂમિની અસરથી મારા પુત્રોનું હૃદય બદલાઈ ગયું અને તેમણે છળથી લીધેલું રાજ્ય પાછું આપી દીધું — તો યુદ્ધ વિના પણ મારા પુત્રો "હારી" જશે. એટલે કે ધૃતરાષ્ટ્રની ચિંતા ધર્મ નથી, પોતાના પુત્રોનું રાજ્ય છે. આ એક વ્યાખ્યા છે, પણ શ્લોકના શબ્દો સાથે સારી રીતે બંધબેસે છે.

2. "મામકાઃ પાંડવાશ્ચ" — "મારા" અને "પાંડવો". આ શ્લોકનો સૌથી ઊંડો સંકેત છે. પાંડવો પણ ધૃતરાષ્ટ્રના ભત્રીજા છે — તેમના નાના ભાઈ પાંડુના પુત્રો. કુરુવંશની દૃષ્ટિએ બંને "પોતાના" છે. છતાં ધૃતરાષ્ટ્ર કહે છે: "મારા લોકો, અને પાંડવો." મધુસૂદન સરસ્વતી આ જ વાત પકડે છે: "મામકાઃ શું કરી રહ્યા હતા" એટલું પૂછવું પૂરતું હતું; પાંડવોનું અલગ નામ લેવું બતાવે છે કે પાંડવો માટે ધૃતરાષ્ટ્રના મનમાં "મમતા" (મારાપણું) નથી — અને આ જ અલગાવ તેમના દ્વેષને ઉજાગર કરે છે. આખા મહાભારતની કરુણતાનું મૂળ આ જ મારા-પરાયાનો ભેદ છે.

3. "યુયુત્સવઃ" — લડવાની ઇચ્છા. બંને પક્ષ લડવાની ઇચ્છાથી આવ્યા છે. ધૃતરાષ્ટ્ર જાણે છે કે યુદ્ધની ઇચ્છા છે; છતાં પૂછે છે "શું કર્યું?" — કારણ કે તેમના મનમાં એક આશા કે ડર છે કે કદાચ કંઈક બીજું થઈ ગયું હોય.

4. "સંજય" — સંબોધન. મધુસૂદન એક સુંદર વ્યાખ્યા આપે છે: સંજય નામનો અર્થ "જેણે સારી રીતે જીતી લીધું છે" — એટલે કે રાગ-દ્વેષ પર વિજય મેળવનાર. રાજા જાણે કહી રહ્યા છે: "તું નિષ્પક્ષ છે, મને છુપાવ્યા વિના સાચું કહે." આ નામની વ્યાખ્યા છે, ઐતિહાસિક દાવો નથી.

ગીતાની શરૂઆત એક અંધ વ્યક્તિના પ્રશ્નથી કેમ? ધૃતરાષ્ટ્ર શારીરિક રીતે અંધ છે, પણ કથા તેમને એક બીજા અંધાપા માટે પણ યાદ રાખે છે — પુત્ર-મોહનો અંધાપો. તેમણે ક્યારેય દુર્યોધનને અન્યાયથી રોક્યો નહીં. ગીતાનો પહેલો શબ્દ "ધર્મ" છે, અને પહેલો પ્રશ્ન એવી વ્યક્તિ તરફથી આવે છે જે ધર્મને જાણે છે પણ મોહને કારણે તેને જોઈ શકતી નથી. ઘણા શિક્ષકો આને ગીતાનો પહેલો સંકેત માને છે: મોહ માણસને અંધ કરી દે છે — અને આગળ જતાં અર્જુન પણ, જુદા પ્રકારના મોહમાં, ધૂંધળી દૃષ્ટિનો ભોગ બનશે. (આ વાચન અમારી વ્યાખ્યા છે; શ્લોક પોતે આ સરખામણી કરતો નથી.)

શું ધ્યાનમાં રાખવું: આ શ્લોકમાં ધૃતરાષ્ટ્ર કોઈ ઉપદેશ નથી આપી રહ્યા. તેમના શબ્દો એક પાત્રના શબ્દો છે — તેમના ડર અને પક્ષપાત સાથે. તેથી "ધર્મક્ષેત્ર" શબ્દ પરથી એવો નિષ્કર્ષ ન કાઢવો જોઈએ કે ધૃતરાષ્ટ્ર ધર્મના પક્ષમાં ઊભા છે.