ଭଗବଦ୍ ଗୀତା · Arjuna Vishada Yogaଅଧ୍ୟାୟ 1, ଶ୍ଳୋକ 1 (1.1)

ଏକ ସରଳ ପ୍ରଶ୍ନ, କିନ୍ତୁ ଭାରୀ ଭାଷା। ଉପରୁ ଏହା ଏକ ସିଧାସାଦା ପ୍ରଶ୍ନ: "ଯୁଦ୍ଧ-ଭୂମିରେ କ'ଣ ହେଲା?" କିନ୍ତୁ ଚାରୋଟି ଶବ୍ଦ ଏହାକୁ ବିଶେଷ କରିଦିଏ।

1. "ଧର୍ମକ୍ଷେତ୍ରେ" — ଧର୍ମର ଭୂମି। ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଯୁଦ୍ଧ-ଭୂମିକୁ କେବଳ "କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର" କହନ୍ତି ନାହିଁ, "ଧର୍ମକ୍ଷେତ୍ର" ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି। କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରକୁ ବୈଦିକ କାଳରୁ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ବୋଲି ମାନାଯାଇଛି। ମଧୁସୂଦନ ସରସ୍ୱତୀ ନିଜ ଟୀକାରେ ଏକ ଗଭୀର କଥା କହନ୍ତି: ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ମନରେ ଭୟ ଅଛି। ପାଣ୍ଡବମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଧାର୍ମିକ; ଯଦି ଧର୍ମ-ଭୂମିର ପ୍ରଭାବରେ ସେମାନେ ଉଭୟ ପକ୍ଷର ହିଂସାକୁ ଅଧର୍ମ ମାନି ଯୁଦ୍ଧ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି, ତେବେ ମଧ୍ୟ... ଏବଂ ଯଦି ସେହି ପବିତ୍ର ଭୂମିର ପ୍ରଭାବରେ ମୋ ପୁଅମାନଙ୍କ ହୃଦୟ ବଦଳିଯାଏ ଓ ସେମାନେ ଛଳରେ ନେଇଥିବା ରାଜ୍ୟ ଫେରାଇଦିଅନ୍ତି — ତେବେ ଯୁଦ୍ଧ ବିନା ମଧ୍ୟ ମୋ ପୁଅମାନେ "ହାରିଯିବେ"। ଅର୍ଥାତ୍ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଚିନ୍ତା ଧର୍ମ ନୁହେଁ, ନିଜ ପୁଅମାନଙ୍କ ରାଜ୍ୟ। ଏହା ଏକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା, କିନ୍ତୁ ଶ୍ଳୋକର ଶବ୍ଦ ସହ ଭଲ ଭାବରେ ମେଳ ଖାଏ।

2. "ମାମକାଃ ପାଣ୍ଡବାଶ୍ଚ" — "ମୋର" ଓ "ପାଣ୍ଡବ"। ଏହା ଏହି ଶ୍ଳୋକର ସବୁଠାରୁ ଗଭୀର ସଙ୍କେତ। ପାଣ୍ଡବମାନେ ମଧ୍ୟ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଭଣଜା — ତାଙ୍କ ସାନଭାଇ ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ପୁଅ। କୁରୁ ବଂଶ ହିସାବରେ ଉଭୟ "ନିଜର"। ତଥାପି ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହନ୍ତି: "ମୋର ଲୋକ, ଏବଂ ପାଣ୍ଡବ।" ମଧୁସୂଦନ ସରସ୍ୱତୀ ଏହି କଥାଟି ଧରନ୍ତି: "ମାମକାଃ କ'ଣ କରୁଥିଲେ" ଏତିକି ପଚାରିଲେ ଯଥେଷ୍ଟ ଥିଲା; ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ନାମ ଅଲଗା ଭାବେ ନେବା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ପାଇଁ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ମନରେ "ମମତା" (ମୋର-ପଣ) ନାହିଁ — ଏବଂ ଏହି ଅଲଗାପଣ ହିଁ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱେଷକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ସମଗ୍ର ମହାଭାରତର ଟ୍ରାଜେଡିର ମୂଳ ଏହି ମୋର-ପରର ଭେଦ।

3. "ଯୁଯୁତ୍ସବଃ" — ଯୁଦ୍ଧ କରିବାର ଇଚ୍ଛା। ଉଭୟ ପକ୍ଷ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଆସିଛନ୍ତି। ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଜାଣନ୍ତି ଯେ ଯୁଦ୍ଧର ଇଚ୍ଛା ଅଛି; ତଥାପି ପଚାରନ୍ତି "କ'ଣ କଲେ?" — କାରଣ ତାଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଆଶା ବା ଭୟ ଅଛି ଯେ ହୁଏତ ଆଉ କିଛି ଘଟିଯାଇଥିବ।

4. "ସଞ୍ଜୟ" — ସମ୍ବୋଧନ। ମଧୁସୂଦନ ଏକ ସୁନ୍ଦର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଦିଅନ୍ତି: ସଞ୍ଜୟ ନାମର ଅର୍ଥ "ଯିଏ ଭଲ ଭାବରେ ଜୟ କରିଛନ୍ତି" — ଅର୍ଥାତ୍ ରାଗ-ଦ୍ୱେଷ ଉପରେ ବିଜୟ ପାଇଥିବା। ରାଜା ଯେପରି କହୁଛନ୍ତି: "ତୁମେ ନିରପେକ୍ଷ, ମୋତେ କିଛି ନ ଲୁଚାଇ ସତ କୁହ।" ଏହା ନାମର ବ୍ୟାଖ୍ୟା, ଐତିହାସିକ ଦାବି ନୁହେଁ।

ଗୀତାର ଆରମ୍ଭ ଜଣେ ଅନ୍ଧ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରୁ କାହିଁକି? ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଶାରୀରିକ ଭାବରେ ଅନ୍ଧ, କିନ୍ତୁ କାହାଣୀ ତାଙ୍କୁ ଆଉ ଏକ ଅନ୍ଧତା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ମନେ ରଖେ — ପୁତ୍ର-ମୋହର ଅନ୍ଧତା। ସେ କେବେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନକୁ ଅନ୍ୟାୟରୁ ରୋକିଲେ ନାହିଁ। ଗୀତାର ପ୍ରଥମ ଶବ୍ଦ "ଧର୍ମ", ଏବଂ ପ୍ରଥମ ପ୍ରଶ୍ନ ଏପରି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କଠାରୁ ଆସେ ଯିଏ ଧର୍ମକୁ ଜାଣନ୍ତି କିନ୍ତୁ ମୋହ ଯୋଗୁଁ ତାହାକୁ ଦେଖିପାରୁନାହାନ୍ତି। ଅନେକ ଶିକ୍ଷକ ଏହାକୁ ଗୀତାର ପ୍ରଥମ ସଙ୍କେତ ବୋଲି ମାନନ୍ତି: ମୋହ ମଣିଷକୁ ଅନ୍ଧ କରିଦିଏ — ଏବଂ ଆଗକୁ ଅର୍ଜୁନ ମଧ୍ୟ, ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ମୋହରେ, ଝାପ୍ସା ଦୃଷ୍ଟିର ଶିକାର ହେବେ। (ଏହି ପଠନ ଆମର ବ୍ୟାଖ୍ୟା; ଶ୍ଳୋକ ନିଜେ ଏହି ତୁଳନା କରେ ନାହିଁ।)

କ'ଣ ଧ୍ୟାନରେ ରଖିବେ: ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କୌଣସି ଉପଦେଶ ଦେଉନାହାନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଜଣେ ଚରିତ୍ରର ଶବ୍ଦ — ତାଙ୍କ ଭୟ ଓ ପକ୍ଷପାତ ସହିତ। ସେଥିପାଇଁ "ଧର୍ମକ୍ଷେତ୍ର" ଶବ୍ଦରୁ ଏପରି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ବାହାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ଯେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଧର୍ମର ପକ୍ଷରେ ଠିଆ ହୋଇଛନ୍ତି।