भगवद्गीता · Arjuna Vishada Yogaअध्याय 1, श्लोक 16 (1.16)
मूळ संस्कृत · सञ्जयः
अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ
॥ 1.16 ॥
anantavijayaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ
nakulaḥ sahadevaśca sughoṣamaṇipuṣpakau
अनुवाद
"कुंतीपुत्र राजा युधिष्ठिराने अनंतविजय शंख वाजवला; नकुल आणि सहदेव यांनी सुघोष आणि मणिपुष्पक शंख वाजवले."
भावार्थ
"राजा" युधिष्ठिर. संजय युधिष्ठिराला "राजा" म्हणतात — दुर्योधनालाही 1.2 मध्ये "राजा" म्हटले होते. दोन राजे, एक राज्य. संजयांची ही शब्दनिवड (जाणूनबुजून असो वा नसो) संघर्षाचे मूळ समोर ठेवते: राज्याचा अधिकार कोणाचा?
मधुसूदनांच्या मते विशेषणांचा संदेश:
- Kuntīputra: कुंतीने महान तप करून धर्म (देवता) यांच्या आराधनेने युधिष्ठिराला प्राप्त केले होते — म्हणजे युधिष्ठिर धर्मापासून जन्मलेले आहेत.
- Rājā: त्यांनी राजसूय यज्ञ केला होता, म्हणून ते प्रमुख राजा आहेत.
- Yudhiṣṭhira: नावाचा अर्थच आहे "युद्धात स्थिर". मधुसूदन: युद्धात हेच स्थिर राहतील आणि विजयाचे भागीदार होतील; यांचे विरोधक स्थिर राहणार नाहीत.
शंखाचे नाव "अनंतविजय". अंतहीन विजय — युधिष्ठिराच्या धर्माधिष्ठित विजयाचा संकेत मानता येईल. हा नावाचा अर्थ आहे; श्लोक स्वतः याची व्याख्या करत नाही.
नकुल आणि सहदेव. माद्रीचे जुळे पुत्र, सर्वांत धाकटे पांडव. त्यांचे एकत्र वर्णन त्यांच्या जुळे असण्याला अनुरूप आहे. शंख — सुघोष (मधुर ध्वनी) आणि मणिपुष्पक (मणि-पुष्पासारखा सुंदर).
AI-assisted draft translation — under review.