भगवद्गीता · Arjuna Vishada Yogaअध्याय 1, श्लोक 17 (1.17)
मूळ संस्कृत · सञ्जयः
काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः
धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः
॥ 1.17 ॥
kāśyaśca parameṣvāsaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ
dhṛṣṭadyumno virāṭaśca sātyakiścāparājitaḥ
अनुवाद
"महान धनुर्धर काशिराज, महारथी शिखंडी, धृष्टद्युम्न, विराट आणि कधीही न हरणारा सात्यकी…" (वाक्य 1.18 मध्ये पूर्ण होते)
भावार्थ
शिखंडी — पहिल्यांदा नाव. शिखंडी द्रुपदाचे अपत्य आहेत; महाभारताच्या कथेनुसार त्यांचा मागील जन्म अंबेच्या रूपात होता, जिने आपल्या जीवनाच्या विनाशासाठी भीष्मांना जबाबदार मानले. भीष्मांनी प्रतिज्ञा केली होती की ते शिखंडीवर शस्त्र उचलणार नाहीत. युद्धाच्या दहाव्या दिवशी, शिखंडीला पुढे ठेवून अर्जुनाने भीष्मांना पाडले. आठवा — महाभारताच्या प्रचलित पाठात संजय हे संपूर्ण वर्णन भीष्म पडल्यानंतर करत आहेत. या श्लोकात शिखंडीचे नाव घेणे धृतराष्ट्रांना किती बोचले असेल, हा विचार करण्याजोगा मुद्दा आहे. (श्लोक स्वतः ही कथा सांगत नाही.)
धृष्टद्युम्न — सेनापती. 1.3 मध्ये दुर्योधनाने त्यांना फक्त "द्रुपदाचा पुत्र, आपला शिष्य" म्हटले होते. संजय त्यांचे नाव थेट घेतात.
सात्यकी — "aparājita". मधुसूदन सरस्वतींच्या मते सात्यकीला "अपराजित" यासाठी म्हटले कारण तो पारिजातहरण आणि बाणयुद्ध यांसारख्या मोठ्या संग्रामांत कधीही हरला नाही.
काशिराज — "परमेष्वास". मधुसूदन: महाधनुर्धर काशिराज.
श्लोकाचे स्वरूप: हा श्लोक एका लांब वाक्याचा मधला भाग आहे — संस्कृत काव्यात एकापेक्षा अधिक श्लोकांत वाक्य पसरणे (ज्याला युग्मक सारखी शैली म्हणतात) सामान्य आहे.
AI-assisted draft translation — under review.