भगवद्गीता · Arjuna Vishada Yogaअध्याय 1, श्लोक 18 (1.18)
मूळ संस्कृत · सञ्जयः
द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते
सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान् दध्मुः पृथक् पृथक्
॥ 1.18 ॥
drupado draupadeyāśca sarvaśaḥ pṛthivīpate
saubhadraśca mahābāhuḥ śaṅkhān dadhmuḥ pṛthak pṛthak
अनुवाद
"…द्रुपद आणि द्रौपदीचे पुत्र, आणि महाबाहू सुभद्रापुत्र (अभिमन्यू) — हे पृथ्वीपते (धृतराष्ट्र)! — या सर्वांनी सर्व बाजूंनी आपापले शंख वेगवेगळे वाजवले."
भावार्थ
"Pṛthivīpate" — हे पृथ्वीपते! संजय मध्येच धृतराष्ट्रांना संबोधतात — "हे पृथ्वीच्या स्वामी". मधुसूदन सरस्वती याचा भाव सांगतात: "हे धृतराष्ट्र, स्थिर होऊन ऐका." जणू संजयांना माहीत आहे की पुढचे वर्णन राजासाठी कठीण असेल (1.19 — "धृतराष्ट्राच्या पुत्रांची हृदये विदीर्ण केली").
या संबोधनात एक हलका उपरोधही वाचता येतो: ज्याला "पृथ्वीचा स्वामी" म्हटले जात आहे, त्याच्या पुत्रांचे राज्यच पणाला लागले आहे. ही आमची व्याख्या आहे.
"Pṛthak pṛthak" — वेगवेगळे. कौरव पक्षात वाद्ये "सहसैव" — एकदम एकत्र वाजली होती (1.13). पांडव पक्षात प्रत्येक योद्ध्याने आपापला शंख वेगवेगळा वाजवला. एक वाचन असे असू शकते की संजय पांडव पक्षातील प्रत्येक योद्ध्याची वैयक्तिक ओळख आणि संकल्प अधोरेखित करत आहेत. ही तुलना पाठातून आलेली आहे, पण तिचा अर्थ आमची व्याख्या आहे.
तीन पिढ्या. या श्लोकात द्रुपद (द्रौपदीचे पिता), द्रौपदीचे पुत्र, आणि अभिमन्यू (अर्जुनाचा पुत्र) एकत्र आहेत. 1.6 प्रमाणे इथेही पुढची पिढी युद्धात उभी दिसते.
अभिमन्यू — "mahābāhu". महाबाहू (लांब/बलवान बाहूंचा) हे संस्कृतमधील एक पारंपरिक वीर-विशेषण आहे; गीतेत अर्जुनालाही वारंवार "महाबाहो" म्हटले जाते.
AI-assisted draft translation — under review.