भगवद्गीता · Arjuna Vishada Yogaअध्याय 1, श्लोक 19 (1.19)

दोन ध्वनी, दोन परिणाम. मधुसूदन सरस्वती ही तुलना स्पष्ट करतात: कौरवांच्या सैन्यातील शंख आदींचा ध्वनी अतिघोर असूनही पांडवांना विचलित करू शकला नाही; पण पांडवांच्या सैन्यात उठलेल्या शंखघोषाने धृतराष्ट्रांच्या सर्व संबंधितांची — भीष्म आणि द्रोण यांच्यासह — हृदये विदीर्ण केली. आणि "हृदय विदीर्ण करणे" याचा अर्थ ते सांगतात: हृदय फाटल्यासारखी पीडा (व्यथा) निर्माण केली. म्हणजे हे भावनिक आघाताचे वर्णन आहे, शब्दशः शारीरिक जखमेचे नव्हे.

असा परिणाम का? श्लोक कारण सांगत नाही. काही संभाव्य वाचने:

1. ध्वनीची तीव्रता: मधुसूदनांच्या मते ध्वनी "तुमुल" — तीव्र — होता, आकाश आणि पृथ्वीत घुमत होता.
2. आतली भीती: जो पक्ष आतून आपल्या कारणाबद्दल पूर्णपणे आश्वस्त नसतो, त्याला विरोधकाची गर्जना अधिक जड वाटते. दुर्योधनाची चिंता (1.2–1.11) आपण पाहिली आहे. ही व्याख्या आहे.
3. ऐकणाऱ्यासाठी संदेश: संजय ही गोष्ट धृतराष्ट्रांना ऐकवत आहेत — ज्यांचे पुत्र युद्धात हरत आहेत. संजयांचे वर्णन राजासाठी सत्याचा आरसाही आहे.

वर्णनातील अतिशयोक्ती: "आकाश आणि पृथ्वी दुमदुमली" — ही काव्यशैली आहे, जी ध्वनीची विशालता दाखवते. याला काव्यात्म वर्णन समजणे योग्य आहे.