ભગવદ્ ગીતા · Arjuna Vishada Yogaઅધ્યાય 1, શ્લોક 19 (1.19)

બે ધ્વનિ, બે અસર. મધુસૂદન સરસ્વતી આ સરખામણી સ્પષ્ટ કરે છે: કૌરવોની સેનામાં શંખ વગેરેનો ધ્વનિ અતિ-ભયંકર હોવા છતાં પાંડવોને વિચલિત ન કરી શક્યો; પણ પાંડવોની સેનામાં ઉત્પન્ન થયેલા શંખનાદે ધૃતરાષ્ટ્રના બધા સંબંધીઓ — ભીષ્મ અને દ્રોણ સહિત — નાં હૃદય ચીરી નાખ્યાં. અને "હૃદય ચીરવું"નો અર્થ તેઓ જણાવે છે: હૃદય ચીરવા જેવી પીડા (વ્યથા) ઉત્પન્ન કરી. એટલે કે આ ભાવનાત્મક આઘાતનું વર્ણન છે, શાબ્દિક શારીરિક ઘાનું નહીં.

આવી અસર કેમ? શ્લોક કારણ જણાવતો નથી. કેટલાંક સંભવિત વાચન:

1. ધ્વનિની તીવ્રતા: મધુસૂદન મુજબ ધ્વનિ "તુમુલ" — તીવ્ર — હતો, આકાશ અને ધરતીમાં ગુંજી રહ્યો હતો.
2. અંદરનો ડર: જે પક્ષ અંદરથી પોતાના ઉદ્દેશ વિશે સંપૂર્ણ આશ્વસ્ત નથી, તેને વિરોધીની ગર્જના વધુ ભારે લાગે છે. દુર્યોધનની ચિંતા (1.2–1.11) આપણે જોઈ ચૂક્યા છીએ. આ વ્યાખ્યા છે.
3. સાંભળનાર માટે સંદેશ: સંજય આ વાત ધૃતરાષ્ટ્રને સંભળાવી રહ્યા છે — જેમના પુત્રો યુદ્ધમાં હારી રહ્યા છે. સંજયનું વર્ણન રાજા માટે સત્યનો અરીસો પણ છે.

વર્ણનની અતિશયોક્તિ: "આકાશ અને ધરતી ગુંજી ઊઠ્યાં" — આ કાવ્ય-શૈલી છે, જે ધ્વનિની વિશાળતા બતાવે છે. તેને કાવ્યાત્મક વર્ણન સમજવું ઉચિત છે.