ഭഗവദ്ഗീത · Arjuna Vishada Yogaഅദ്ധ്യായം 1, ശ്ലോകം 19 (1.19)

രണ്ട് നാദങ്ങൾ, രണ്ട് ഫലങ്ങൾ. മധുസൂദന സരസ്വതി ഈ താരതമ്യം വ്യക്തമാക്കുന്നു: കൗരവസൈന്യത്തിലെ ശംഖാദികളുടെ നാദം അതിഭയങ്കരമായിരുന്നിട്ടും പാണ്ഡവരെ ഇളക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; എന്നാൽ പാണ്ഡവസൈന്യത്തിൽ ഉയർന്ന ശംഖഘോഷം ധൃതരാഷ്ട്രരുടെ എല്ലാ ബന്ധുക്കളുടെയും — ഭീഷ്മരും ദ്രോണരും ഉൾപ്പെടെ — ഹൃദയം പിളർന്നു. "ഹൃദയം പിളരുക" എന്നതിന്റെ അർത്ഥവും അദ്ദേഹം പറയുന്നു: ഹൃദയം പിളരുന്നതുപോലുള്ള വേദന (വ്യഥ) ഉണ്ടാക്കി. അതായത് ഇത് വൈകാരികമായ ആഘാതത്തിന്റെ വിവരണമാണ്, അക്ഷരാർത്ഥത്തിലുള്ള ശാരീരികമുറിവിന്റേതല്ല.

എന്തുകൊണ്ട് ഇങ്ങനെയൊരു ഫലം? ശ്ലോകം കാരണം പറയുന്നില്ല. ചില സാധ്യമായ വായനകൾ:

1. നാദത്തിന്റെ തീവ്രത: മധുസൂദനന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ നാദം "തുമുലം" — തീവ്രം — ആയിരുന്നു, ആകാശത്തിലും ഭൂമിയിലും മുഴങ്ങുകയായിരുന്നു.
2. ഉള്ളിലെ ഭയം: സ്വന്തം ലക്ഷ്യത്തെക്കുറിച്ച് ഉള്ളിൽ പൂർണ്ണമായും ഉറപ്പില്ലാത്ത പക്ഷത്തിന് എതിരാളിയുടെ ഗർജ്ജനം കൂടുതൽ ഭാരമായി തോന്നും. ദുര്യോധനന്റെ ആശങ്ക (1.2–1.11) നാം കണ്ടുകഴിഞ്ഞു. ഇത് വ്യാഖ്യാനമാണ്.
3. കേൾക്കുന്നയാൾക്കുള്ള സന്ദേശം: സഞ്ജയൻ ഇത് ധൃതരാഷ്ട്രരെയാണ് കേൾപ്പിക്കുന്നത് — യുദ്ധത്തിൽ തോറ്റുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന പുത്രന്മാരുടെ പിതാവിനെ. സഞ്ജയന്റെ വിവരണം രാജാവിന് സത്യത്തിന്റെ ഒരു കണ്ണാടി കൂടിയാണ്.

വിവരണത്തിലെ അതിശയോക്തി: "ആകാശവും ഭൂമിയും മുഴങ്ങി" — ഇത് കാവ്യശൈലിയാണ്, നാദത്തിന്റെ വിശാലത കാണിക്കുന്നു. ഇതിനെ കാവ്യാത്മകമായ വിവരണമായി മനസ്സിലാക്കുന്നതാണ് ഉചിതം.