ଭଗବଦ୍ ଗୀତା · Arjuna Vishada Yogaଅଧ୍ୟାୟ 1, ଶ୍ଳୋକ 19 (1.19)

ଦୁଇଟି ଧ୍ୱନି, ଦୁଇଟି ପ୍ରଭାବ। ମଧୁସୂଦନ ସରସ୍ୱତୀ ଏହି ତୁଳନାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି: କୌରବଙ୍କ ସେନାରେ ଶଙ୍ଖ ଆଦିର ଧ୍ୱନି ଅତି-ଘୋର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପାଣ୍ଡବଙ୍କୁ ବିଚଳିତ କରିପାରିଲା ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ସେନାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶଙ୍ଖଘୋଷ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ସମସ୍ତ ସମ୍ପର୍କୀୟ — ଭୀଷ୍ମ ଓ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ସମେତ — ଙ୍କ ହୃଦୟ ଚିରିଦେଲା। ଏବଂ "ହୃଦୟ ଚିରିବା"ର ଅର୍ଥ ସେ କହନ୍ତି: ହୃଦୟ ଚିରିଲା ପରି ପୀଡ଼ା (ବ୍ୟଥା) ସୃଷ୍ଟି କଲା। ଅର୍ଥାତ୍ ଏହା ଭାବନାତ୍ମକ ଆଘାତର ବର୍ଣ୍ଣନା, ଅକ୍ଷରଶଃ ଶାରୀରିକ କ୍ଷତର ନୁହେଁ।

ଏପରି ପ୍ରଭାବ କାହିଁକି? ଶ୍ଳୋକ କାରଣ କହେ ନାହିଁ। କିଛି ସମ୍ଭାବ୍ୟ ପଠନ:

1. ଧ୍ୱନିର ତୀବ୍ରତା: ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ଅନୁସାରେ ଧ୍ୱନି "ତୁମୁଳ" — ତୀବ୍ର — ଥିଲା, ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହେଉଥିଲା।
2. ଭିତରର ଭୟ: ଯେଉଁ ପକ୍ଷ ଭିତରୁ ନିଜ କାରଣ ପ୍ରତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଶ୍ୱସ୍ତ ନୁହେଁ, ତାକୁ ବିରୋଧୀର ଗର୍ଜନ ଅଧିକ ଭାରୀ ଲାଗେ। ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନର ଚିନ୍ତା (1.2–1.11) ଆମେ ଦେଖିସାରିଛୁ। ଏହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା।
3. ଶ୍ରୋତା ପାଇଁ ସନ୍ଦେଶ: ସଞ୍ଜୟ ଏହି କଥା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ ଶୁଣାଉଛନ୍ତି — ଯାହାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ହାରୁଛନ୍ତି। ସଞ୍ଜୟଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ସତ୍ୟର ଏକ ଦର୍ପଣ ମଧ୍ୟ।

ବର୍ଣ୍ଣନାର ଅତିଶୟୋକ୍ତି: "ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହେଲା" — ଏହା କାବ୍ୟ-ଶୈଳୀ, ଯାହା ଧ୍ୱନିର ବିଶାଳତା ଦେଖାଏ। ଏହାକୁ କାବ୍ୟିକ ବର୍ଣ୍ଣନା ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ।