श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 Flipbook mein padhein

Bhagavad Gita · Arjuna Vishada YogaAdhyaay 1, Shloka 19 (1.19)

Mool Sanskrit · सञ्जयः

स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत्
नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन्
॥ 1.19 ॥

sa ghoṣo dhārtarāṣṭrāṇāṃ hṛdayāni vyadārayat
nabhaśca pṛthivīṃ caiva tumulo vyanunādayan

Anuvaad

"Us ghor dhvani ne aakaash aur dharti ko goonjaate hue Dhritarashtra ke putron (aur unke paksh walon) ke hriday cheer diye."

Bhaavaarth

Do dhvaniyaan, do asar. Madhusudana Sarasvati yeh tulna spasht karte hain: Kauravon ki sena mein shankh aadi ki dhvani ati-ghor hone par bhi Pandavon ko vichlit na kar saki; lekin Pandavon ki sena mein utpann shankh-ghosh ne Dhritarashtra ke sabhi sambandhiyon — Bhishma aur Drona sahit — ke hriday cheer diye. Aur "hriday cheerna" ka arth woh batate hain: hriday cheerne jaisi peeda (vyatha) utpann ki. Yaani yeh bhaavnatmak aaghaat ka varnan hai, shaabdik shaareerik ghaav ka nahin.

Kyun aisa asar? Shloka kaaran nahin batata. Kuch sambhaavit pathan:

  1. Dhvani ki teevrata: Madhusudana ke anusaar dhvani "tumula" — teevra — thi, aakaash aur dharti mein goonj rahi thi.
  2. Andar ka dar: Jo paksh andar se apne kaaran ke prati poori tarah aashvast nahin, use virodhi ki garjana zyaada bhaari lagti hai. Duryodhana ki chinta (1.2–1.11) hum dekh chuke hain. Yeh vyakhya hai.
  3. Sunne wale ke liye sandesh: Sanjaya yeh baat Dhritarashtra ko suna rahe hain — jinke putra yuddh mein haar rahe hain. Sanjaya ka varnan raja ke liye ek sachchai ka darpan bhi hai.

Varnan ki atishyokti: "Aakaash aur dharti goonj uthe" — yeh kaavya-shaili hai, jo dhvani ki vishaalta dikhati hai. Ise kavitaapoorna varnan samajhna uchit hai.

📖 Flipbook mein padhein ✉ Sudhaar sujhaayein