Bhagavad Gita · Arjuna Vishada YogaAdhyaay 1, Shloka 16 (1.16)
Mool Sanskrit · सञ्जयः
अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ
॥ 1.16 ॥
anantavijayaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ
nakulaḥ sahadevaśca sughoṣamaṇipuṣpakau
Anuvaad
"Kunti-putra raja Yudhishthira ne Anantavijaya shankh bajaaya; Nakula aur Sahadeva ne Sughosha aur Manipushpaka shankh bajaaye."
Bhaavaarth
"Raja" Yudhishthira. Sanjaya Yudhishthira ko "raja" kehte hain — Duryodhana ko bhi 1.2 mein "raja" kaha gaya tha. Do raja, ek rajya. Sanjaya ka yeh shabd-chunaav (jaan-boojhkar ho ya nahin) sangharsh ke mool ko saamne rakh deta hai: rajya ka adhikaar kiska hai?
Madhusudana ke anusaar visheshanon ka sandesh:
- Kuntīputra: Kunti ne mahaan tap karke Dharma (devta) ki aaraadhana se Yudhishthira ko paaya tha — yaani Yudhishthira dharma se janme hain.
- Rājā: Unhone Rajasuya yajna kiya tha, isliye woh pramukh raja hain.
- Yudhiṣṭhira: Naam ka arth hi hai "yuddh mein sthir". Madhusudana: yuddh mein yahi sthir rahenge aur vijay ke bhaagidaar honge; inke virodhi sthir nahin rahenge.
Shankh ka naam "Anantavijaya". Ant-heen vijay — Yudhishthira ke dharma par aadharit vijay ka sanket maana ja sakta hai. Yeh naam ka arth hai; shloka khud iski vyakhya nahin karta.
Nakula aur Sahadeva. Madri ke judwa putra, sabse chhote Pandava. Unka ek saath varnan unke judwa hone ke anuroop hai. Shankh — Sughosha (madhur dhvani) aur Manipushpaka (mani-pushp jaisa sundar).