भगवद्गीता · Arjuna Vishada Yogaअध्याय 1, श्लोक 36 (1.36)

"Kā prītiḥ" — कोणता आनंद? मधुसूदन: मूढ लोकांना शोभणाऱ्या क्षणिक सुखाभासाच्या लोभाने, दीर्घ नरकदुःखाचे कारण ठरणारा बंधुवध आमच्यासाठी योग्य नाही. अर्जुनाला सूड घेण्यातही कोणतेही समाधान दिसत नाही.

आततायीचा नियम — आणि अर्जुनाचा नकार. हा श्लोक एक गंभीर धर्मशास्त्रीय प्रश्न उपस्थित करतो. स्मृतिवचन सांगते: "आततायी येताना दिसला तर विचार न करता त्याला मारावे; आततायीच्या वधात मारणाऱ्याला कोणताही दोष नाही." कौरवांनी अशा सर्व प्रकारचे अपराध केले होते. मग नियमानुसार त्यांना मारणे दोषरहित असले पाहिजे. तरीही अर्जुन "पापच लागेल" असे का म्हणतो?

श्रीधर आणि मधुसूदन यांचे उत्तर (अर्जुनाच्या वतीने): "आततायीला मारा" — हा अर्थशास्त्राचा (राजनीती/व्यवहारशास्त्राचा) नियम आहे; "हिंसा करू नका" — हा धर्मशास्त्राचा नियम आहे; आणि धर्मशास्त्र अर्थशास्त्रापेक्षा अधिक बलवान आहे. याच्या प्रमाणासाठी दोघेही याज्ञवल्क्य स्मृतीतील वचन उद्धृत करतात: "दोन स्मृतींमध्ये विरोध असेल तर व्यवहारात न्याय बलवान आहे; पण अर्थशास्त्रापेक्षा धर्मशास्त्र बलवान आहे — हीच मर्यादा आहे."

म्हणजे अर्जुनाचा युक्तिवाद असा आहे: होय, हे आततायी आहेत, आणि एक नियम त्यांच्या वधाला दोषरहित म्हणतो — पण एक उच्च नियम (अहिंसा) त्याला रोखतो.

मधुसूदनांचे "जनार्दन" वाचन. मधुसूदन सांगतात की "जनार्दन" म्हणून अर्जुन जणू म्हणत आहे: "यांना मारायचेच असेल, तर आपणच मारा — आपण तर प्रलयात सर्वांचा संहार करूनही कोणत्याही पापाला चिकटत नाही." एक धारदार, जवळजवळ उपरोधाने भरलेला संकेत.

दुसरे वाचन (मधुसूदनांची aparā vyākhyā). मधुसूदन एक पर्यायी अर्थही देतात: "पाप" त्या आततायींना लागेल जे आम्हाला मारूनही जिवंत राहतील. अभिनवगुप्तही "पाप" वेगळ्या अर्थाने घेतात — लोभ इत्यादींचे ते पाप ज्याने शत्रूंना आधीच वश केले आहे. मुख्य वाचन (आम्हाला पाप लागेल) हेच सर्वाधिक प्रचलित आहे.