ભગવદ્ ગીતા · Arjuna Vishada Yogaઅધ્યાય 1, શ્લોક 36 (1.36)

"Kā prītiḥ" — શી ખુશી? મધુસૂદન: મૂઢ લોકોને લાયક ક્ષણિક સુખ-આભાસના લોભમાં, લાંબા નરક-દુઃખનું કારણ એવો બંધુ-વધ આપણા માટે ઉચિત નથી. અર્જુનને બદલામાં પણ કોઈ સંતોષ દેખાતો નથી.

આતતાયીનો નિયમ — અને અર્જુનનો ઇનકાર. આ શ્લોક એક ગંભીર ધર્મશાસ્ત્રીય પ્રશ્ન ઉઠાવે છે. સ્મૃતિ-વાક્ય કહે છે: "આતતાયીને આવતો જોઈને વિચાર્યા વિના મારી નાખવો જોઈએ; આતતાયીના વધમાં મારનારને કોઈ દોષ નથી." કૌરવોએ આ બધા પ્રકારના અપરાધ કર્યા હતા. તો નિયમ મુજબ તેમને મારવા દોષરહિત હોવું જોઈએ. તો પછી અર્જુન કેમ કહે છે "પાપ જ લાગશે"?

શ્રીધર અને મધુસૂદનનો ઉત્તર (અર્જુન તરફથી): "આતતાયીને મારો" — આ અર્થશાસ્ત્ર (રાજનીતિ/વ્યવહાર-શાસ્ત્ર)નો નિયમ છે; "હિંસા ન કરો" — આ ધર્મશાસ્ત્રનો નિયમ છે; અને ધર્મશાસ્ત્ર અર્થશાસ્ત્ર કરતાં વધુ બળવાન છે. તેના પ્રમાણમાં બંને યાજ્ઞવલ્ક્ય સ્મૃતિનું વાક્ય ટાંકે છે: "બે સ્મૃતિઓમાં વિરોધ હોય તો વ્યવહારમાં ન્યાય બળવાન છે; પણ અર્થશાસ્ત્ર કરતાં ધર્મશાસ્ત્ર બળવાન છે — આ જ મર્યાદા છે."

એટલે કે અર્જુનનો તર્ક છે: હા, આ આતતાયીઓ છે, અને એક નિયમ તેમના વધને દોષરહિત કહે છે — પણ એક ઊંચો નિયમ (અહિંસા) તેને રોકે છે.

મધુસૂદનનું "જનાર્દન" વાચન. મધુસૂદન કહે છે કે "જનાર્દન" કહીને અર્જુન જાણે કહી રહ્યા છે: "જો આમને મારવા જ હોય, તો આપ જ મારો — આપ તો પ્રલયમાં સૌનો સંહાર કરીને પણ કોઈ પાપ સાથે જોડાતા નથી." એક ધારદાર, લગભગ વ્યંગ્યભર્યો સંકેત.

બીજું વાચન (મધુસૂદનની aparā vyākhyā). મધુસૂદન એક વૈકલ્પિક અર્થ પણ આપે છે: "પાપ" તે આતતાયીઓને લાગશે જેઓ આપણને મારીને પણ જીવતા રહેશે. અભિનવગુપ્ત પણ "પાપ"ને જુદા અર્થમાં લે છે — લોભ વગેરેનું તે પાપ જેણે શત્રુઓને પહેલેથી જ વશ કરી લીધા છે. મુખ્ય વાચન (આપણને પાપ લાગશે) જ સૌથી પ્રચલિત છે.