भगवद्गीता · Arjuna Vishada Yogaअध्याय 1, श्लोक 43 (1.43)
मूळ संस्कृत · अर्जुनः
दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः
उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः
॥ 1.43 ॥
doṣairetaiḥ kulaghnānāṃ varṇasaṅkarakārakaiḥ
utsādyante jātidharmāḥ kuladharmāśca śāśvatāḥ
अनुवाद
"(अर्जुनाच्या मते) कुलनाश करणाऱ्यांच्या, वर्णसंकराला कारणीभूत ठरणाऱ्या या दोषांमुळे जातिधर्म आणि कुळाचे शाश्वत धर्म उखडले जातात."
भावार्थ
दोन स्तरांवरील नाश. अर्जुन दोन प्रकारच्या धर्मांबद्दल बोलतो: jāti-dharma — एका मोठ्या समुदायाची सामायिक कर्तव्ये आणि मर्यादा (मधुसूदन: क्षत्रियत्व इत्यादींशी जोडलेले); आणि kula-dharma — एका विशिष्ट कुटुंबाच्या स्वतःच्या परंपरा. युद्ध दोन्ही उखडून टाकते — समाजाच्या स्तरावरही, कुटुंबाच्या स्तरावरही.
"Utsādyante" — उखडले जातात. शब्दाचा भाव जणू एखादे झाड मुळापासून उपटणे. मधुसूदन: utsannāḥ kriyante, vināśyanta ity arthaḥ — नष्ट केले जातात.
"Śāśvatāḥ" — सदैव चालत आलेले. 1.40 मध्ये "सनातन" आणि इथे "शाश्वत" — दोन्हींचा भाव "जुने, स्थिर, पिढ्यांचे". अर्जुनाला वाटते की जे शतकानुशतके चालत आले आहे, ते एका युद्धात संपून जाईल.
पुनरावृत्तीचा अर्थ. हा श्लोक नवा युक्तिवाद कमी आणि मागील युक्तिवादांचे पुनःकथन अधिक आहे. दुःखात, आणि एखादा युक्तिवाद बळकट करण्याच्या प्रयत्नात, अर्जुन तीच गोष्ट पुन्हा सांगतो. (ही आमची व्याख्या आहे.)
हा अर्जुनाचा युक्तिवाद आहे. "जातिधर्म" या शब्दाबाबत विशेष सावधगिरी: ही अर्जुनाच्या काळातील सामाजिक व्यवस्थेची भाषा आहे. हा श्लोक आजच्या जातिआधारित भेदभावाचे समर्थन मानणे हा संदर्भावर अन्याय ठरेल (1.41 ची टीप पाहा).
AI-assisted draft translation — under review.