भगवद्गीता · Arjuna Vishada Yogaअध्याय 1, श्लोक 42 (1.42)
मूळ संस्कृत · अर्जुनः
सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च
पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः
॥ 1.42 ॥
saṅkaro narakāyaiva kulaghnānāṃ kulasya ca
patanti pitaro hyeṣāṃ luptapiṇḍodakakriyāḥ
अनुवाद
"(अर्जुनाच्या मते) हा संकर कुलनाश करणाऱ्यांना आणि कुळाला — दोघांनाही नरकाकडे नेतो; आणि यांचे पूर्वजही, पिंडदान आणि जलतर्पणाच्या क्रिया लुप्त झाल्यामुळे, (आपल्या लोकातून) पतन पावतात."
भावार्थ
तीन पिढ्यांची भीती. अर्जुनाची चिंता आता पिढ्यांच्या पलीकडे जाते: (1) जे कुळाचा नाश करतील (कुलघ्न), (2) जे कूळ उरेल, आणि (3) जे पूर्वज गेले आहेत. मधुसूदन सरस्वती: नरकपात केवळ कुलघ्नांचाच नव्हे, त्यांच्या पितरांचाही — कारण पुत्र इत्यादी कर्ते न उरल्याने पिंड आणि जल यांची क्रिया लुप्त होते.
श्राद्ध-परंपरेचा संदर्भ. अर्जुनाचा युक्तिवाद एका धार्मिक मान्यतेवर आधारित आहे: पूर्वजांची सद्गती संततीने केलेल्या श्राद्धकर्माशी जोडलेली आहे. जेव्हा कुटुंबातील पुरुष युद्धात मरतील, तेव्हा या क्रिया कोण करेल? ही अर्जुनाच्या काळातील एक खोल धार्मिक चिंता होती — पिढ्यांमधील एक पवित्र नाते.
हा अर्जुनाचा युक्तिवाद आहे. 1.40 ते 1.44 पर्यंतचे सर्व विचार अर्जुनाचे आहेत. कृष्ण यांचे उत्तर श्राद्धविधीवर वाद घालून नव्हे, एका वेगळ्या स्तरावर देतील — आत्म्याची अविनाशिता आणि स्वधर्म यांच्या आधारे (अध्याय 2).
व्यापक मानवी अर्थ. या मान्यतेमागे एक सार्वत्रिक भाव आहे: आपण आपल्या पूर्वजांशी जोडलेले आहोत, आणि त्यांची स्मृती व सन्मान पुढे नेणे हे आपले कर्तव्य आहे. युद्ध तो धागा तोडते.
AI-assisted draft translation — under review.