भगवद्गीता · Arjuna Vishada Yogaअध्याय 1, श्लोक 44 (1.44)
मूळ संस्कृत · अर्जुनः
उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन
नरकेऽनियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम
॥ 1.44 ॥
utsannakuladharmāṇāṃ manuṣyāṇāṃ janārdana
narake'niyataṃ vāso bhavatītyanuśuśruma
अनुवाद
"हे जनार्दना! ज्यांचे कुलधर्म नष्ट झाले आहेत, अशा माणसांचा नरकात अनिश्चित (दीर्घ) काळ निवास होतो — असे आम्ही (परंपरेने) ऐकले आहे."
भावार्थ
"Anuśuśruma" — आम्ही ऐकले आहे. अर्जुन आपल्या युक्तिवादाला श्रुती/परंपरेचा आधार देतो: "हे मी आपल्या मनाचे सांगत नाही; हे आम्ही गुरूंकडून ऐकले आहे." मधुसूदन हेच सांगतात. हे दाखवते की अर्जुनाला आपले युक्तिवाद प्रमाणभूत बनवायचे आहेत — तो फक्त भावनेने नव्हे, शास्त्राच्या आधारे बोलत आहे.
साखळी पूर्ण झाली. 1.40 ते 1.44 पर्यंतची अर्जुनाची युक्तिवाद-साखळी पाहा:
- कुलनाश → कुलधर्म नष्ट (1.40)
- धर्मनाश → अधर्माचा प्रसार (1.40)
- अधर्म → स्त्रियांचे "दूषित" होणे → वर्णसंकर (1.41)
- संकर → कुलघ्न आणि कुळाचा नरक; पितरांचे पतन (1.42)
- जातिधर्म आणि कुलधर्म यांचा उच्छेद (1.43)
- → नरकात दीर्घ निवास (1.44)
प्रत्येक कडी मागच्या कडीवर टिकलेली आहे. ही एक तर्कशुद्ध, धर्मशास्त्रीय साखळी आहे — अर्जुनाच्या काळाच्या दृष्टीनुसार.
"Janārdana" — तिसऱ्यांदा. अर्जुन या अध्यायात तीन वेळा कृष्णाला "जनार्दन" म्हणतो (1.36, 1.39, 1.44). जणू तो वारंवार त्यांची संमती मागत आहे.
कृष्णाचे मौन. या संपूर्ण लांब युक्तिवादादरम्यान (1.28–1.46) कृष्ण काहीच बोलत नाहीत. ते अर्जुनाला संपूर्ण गोष्ट सांगू देतात. त्यांचे उत्तर दुसऱ्या अध्यायात येईल — आणि ते या युक्तिवादांच्या एकेका कडीचे खंडन नव्हे, तर एक नवी दृष्टी असेल.
AI-assisted draft translation — under review.