Bhagavad Gita · Arjuna Vishada YogaAdhyaay 1, Shloka 44 (1.44)
Mool Sanskrit · अर्जुनः
उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन
नरकेऽनियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम
॥ 1.44 ॥
utsannakuladharmāṇāṃ manuṣyāṇāṃ janārdana
narake'niyataṃ vāso bhavatītyanuśuśruma
Anuvaad
"He Janardana! Jinke kul-dharma nasht ho gaye hain, aise manushyon ka narak mein anishchit (lambe) samay tak nivaas hota hai — aisa humne (parampara se) suna hai."
Bhaavaarth
"Anuśuśruma" — humne suna hai. Arjuna apne tark ko shruti/parampara ka sahara dete hain: "yeh main apni taraf se nahin keh raha; yeh humne guruon se suna hai." Madhusudana yahi kehte hain. Yeh dikhata hai ki Arjuna apne tarkon ko pramaanik banaana chahte hain — woh sirf bhaavna se nahin, shaastra ke aadhaar par bol rahe hain.
Shrinkhala poori hui. 1.40 se 1.44 tak Arjuna ki tark-shrinkhala dekhiye:
- Kul-naash → kul-dharma nasht (1.40)
- Dharma-naash → adharma ka phailaav (1.40)
- Adharma → striyon ka "dooshit" hona → varna-sankar (1.41)
- Sankar → kul-ghnon aur kul ka narak; pitron ka patan (1.42)
- Jaati-dharma aur kul-dharma ka ucchhed (1.43)
- → Narak mein lamba nivaas (1.44)
Har kadi pichhli par tiki hai. Yeh ek tark-poorn, dharma-shaastreeya shrinkhala hai — Arjuna ke samay ki drishti ke anusaar.
"Janārdana" — teesri baar. Arjuna is adhyay mein teen baar Krishna ko "Janardana" kehte hain (1.36, 1.39, 1.44). Maano woh baar-baar unki sahamati maang rahe hon.
Krishna ka maun. Is poore lambe tark (1.28–1.46) ke dauraan Krishna kuch nahin bolte. Arjuna ko poori baat kehne dete hain. Unka uttar doosre adhyay mein aayega — aur woh in tarkon ke ek-ek kadi ka khandan nahin, balki ek nayi drishti hogi.