भगवद्गीता · Arjuna Vishada Yogaअध्याय 1, श्लोक 5 (1.5)
मूळ संस्कृत · दुर्योधनः
धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान्
पुरुजित् कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः
॥ 1.5 ॥
dhṛṣṭaketuścekitānaḥ kāśirājaśca vīryavān
purujit kuntibhojaśca śaibyaśca narapuṅgavaḥ
अनुवाद
"(या सैन्यात) धृष्टकेतू, चेकितान आणि पराक्रमी काशिराज; पुरुजित, कुंतिभोज आणि नरश्रेष्ठ शैब्यही आहेत."
भावार्थ
हा श्लोक नावांची यादी आहे. प्रत्येक नावासोबत महाभारतातील एक कथा जोडलेली आहे, पण श्लोक स्वतः कथा सांगत नाही — म्हणून आम्ही फक्त आवश्यक ओळख देऊ:
- धृष्टकेतू: चेदी देशाचे राजा. महाभारतानुसार ते शिशुपालाचे पुत्र होते — तोच शिशुपाल ज्याचा वध कृष्णाने युधिष्ठिराच्या राजसूय यज्ञात केला होता. तरीही धृष्टकेतू पांडव-कृष्णांच्या पक्षात उभे आहेत. हे या युद्धाचे एक वैशिष्ट्य आहे — नाती आणि निष्ठा सरळ रेषेत चालत नाहीत.
- चेकितान: श्रीधर स्वामी फक्त एवढेच म्हणतात: "चेकितान नावाचा एक राजा." महाभारतात त्यांना वृष्णी (यादव) कुळातील योद्धा सांगितले आहे.
- काशिराज: काशीचे राजा. श्लोक त्यांना vīryavān — पराक्रमी — म्हणतो.
- पुरुजित आणि कुंतिभोज: कुंतिभोज हे ते राजकुळ आहे जिथे कुंती (पांडवांची आई) वाढली — म्हणून कुंतीला "कुंती" हे नाव मिळाले. मधुसूदन सरस्वतींच्या टीकेत पुरुजित आणि कुंतिभोज यांना वेगवेगळे योद्धे म्हणून गणले आहे. पुरुजितचे कुंतिभोजाशी नेमके नाते (भाऊ की पुत्र) वेगवेगळ्या वर्णनांत वेगवेगळे आढळते — म्हणून आम्ही ते निश्चितपणे लिहीत नाही.
- शैब्य: शिबी देशाचे राजा. श्लोक त्यांना narapuṅgava — पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ — म्हणतो.
यादीचे महत्त्व: इतकी नावे का? कथनाच्या दृष्टीने, ही यादी दाखवते की पांडव पक्षात किती वेगवेगळी राज्ये आणि कुळे जोडलेली आहेत — चेदी, काशी, कुंतिभोज, शिबी, मत्स्य, पांचाल, वृष्णी. हा फक्त कौटुंबिक कलह राहिलेला नाही; संपूर्ण भारतवर्ष दोन भागांत विभागले गेले आहे. या गोष्टीचे ओझे पुढे अर्जुनाच्या विषादात जाणवेल — जेव्हा तो विचार करेल की या युद्धात किती कुळे नष्ट होतील (1.40 इत्यादी).
AI-assisted draft translation — under review.