भगवद्गीता · Arjuna Vishada Yogaअध्याय 1, श्लोक 4 (1.4)
मूळ संस्कृत · दुर्योधनः
अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि
युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः
॥ 1.4 ॥
atra śūrā maheṣvāsā bhīmārjunasamā yudhi
yuyudhāno virāṭaśca drupadaśca mahārathaḥ
अनुवाद
"या सैन्यात मोठमोठी धनुष्ये धारण करणारे वीर आहेत, जे युद्धात भीम आणि अर्जुन यांच्या बरोबरीचे आहेत — जसे युयुधान (सात्यकी), विराट, आणि महारथी द्रुपद."
भावार्थ
तुलनेचे परिमाण — भीम आणि अर्जुन. दुर्योधन पांडव योद्ध्यांना "भीम आणि अर्जुन यांच्यासारखे" म्हणतो. हे लक्षवेधी आहे: तो आपल्या चिंतेचे परिमाण पांडवांच्याच दोन भावांना बनवतो. भीमाचे बळ आणि अर्जुनाची धनुर्विद्या कौरव पक्षात भीतीचे प्रतीक होते. मधुसूदन सांगतात की "महेष्वास" (मोठी धनुष्ये) म्हटल्यानंतरही जर कोणी शंका घेतली की धनुष्य मोठे असल्याने युद्धकौशल्य येत नाही, तर दुर्योधन जोडतो: yudhi bhīmārjunasamāḥ — युद्धातही ते भीम-अर्जुनाच्या बरोबरीचे आहेत.
तीन नावे:
- युयुधान (सात्यकी): वृष्णी (यादव) कुळातील महान योद्धा; अर्जुनाचा शिष्य आणि कृष्णाचा निकटवर्ती. श्रीधर आणि मधुसूदन दोघेही स्पष्ट सांगतात — yuyudhānaḥ sātyakiḥ.
- विराट: मत्स्य देशाचे राजा, ज्यांच्याकडे पांडवांनी अज्ञातवासाचे एक वर्ष घालवले. त्यांची कन्या उत्तरा हिचा विवाह अर्जुनाचा पुत्र अभिमन्यू याच्याशी झाला.
- द्रुपद: पांचालचे राजा, द्रौपदी आणि धृष्टद्युम्न यांचे पिता — आणि द्रोणांचे जुने मित्र-शत्रू (1.3 चा संदर्भ).
"महारथ" याचा अर्थ. ही एक पारंपरिक श्रेणी (rank) आहे. श्रीधर स्वामी आणि मधुसूदन सरस्वती एक स्मृतिश्लोक उद्धृत करतात: जो एकटा दहा हजार धनुर्धरांशी लढू शकतो आणि शस्त्र (हत्यार) व शास्त्र (विद्या) यांत निपुण आहे, त्याला महारथ म्हणतात. त्याहून वरचा अतिरथ (असंख्य योद्ध्यांशी लढणारा), खालचा रथ (एकाशी लढणारा) आणि अर्धरथ (त्याहून कमी). ही व्याख्या शब्दशः संख्येपेक्षा योद्ध्याची श्रेणी अधिक दर्शवते.
संजयांच्या वर्णनात शत्रूची प्रशंसा. लक्ष देण्याजोगी गोष्ट म्हणजे दुर्योधन आपल्या विरोधकांची स्तुती करत आहे. हा प्रामाणिकपणाही असू शकतो, आणि चिंताही. पुढच्या श्लोकांत आपण पाहू की तो या चिंतेला कसे हाताळतो.
AI-assisted draft translation — under review.