भगवद्गीता · Arjuna Vishada Yogaअध्याय 1, श्लोक 6 (1.6)
मूळ संस्कृत · दुर्योधनः
युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान्
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः
॥ 1.6 ॥
yudhāmanyuśca vikrānta uttamaujāśca vīryavān
saubhadro draupadeyāśca sarva eva mahārathāḥ
अनुवाद
"पराक्रमी युधामन्यू आणि वीर उत्तमौजा; सुभद्रेचा पुत्र (अभिमन्यू) आणि द्रौपदीचे पुत्र — हे सर्व महारथी आहेत."
भावार्थ
युधामन्यू आणि उत्तमौजा: पांचाल देशाचे दोन वीर. महाभारतातील युद्धवर्णनात त्यांना अर्जुनाच्या रथाच्या चाकांचे रक्षक (चक्ररक्षक) म्हणून सांगितले आहे. श्लोक त्यांच्यासाठी vikrānta (पुढे सरसावणारा, पराक्रमी) आणि vīryavān (बलसंपन्न) ही विशेषणे देतो.
सौभद्र — अभिमन्यू: अर्जुन आणि सुभद्रा (कृष्णाची बहीण) यांचा पुत्र. तरुण, पण अत्यंत कुशल योद्धा. महाभारतात त्याच्या शौर्याची आणि चक्रव्यूहातील त्याच्या बलिदानाची कथा प्रसिद्ध आहे — पण ती या श्लोकानंतरची, युद्धाच्या तेराव्या दिवशीची घटना आहे. या वेळी तो पांडव सैन्यातील एक उदयोन्मुख महारथी आहे.
द्रौपदेय — द्रौपदीचे पाच पुत्र: श्रीधर स्वामींच्या मते द्रौपदीला पाच पांडवांपासून झालेले पाच पुत्र — प्रतिविंध्य इत्यादी.
"Sarva eva mahārathāḥ" — सर्व महारथी. मधुसूदन या वाक्यावर भर देतात: गणलेले सर्व योद्धे महारथी आहेत — एकही साधा रथी किंवा अर्धरथी नाही. दुर्योधनाच्या शब्दांत ही यादी एका इशाऱ्याप्रमाणे संपते: "यांपैकी कोणीही दुर्बल नाही."
आईच्या नावाने ओळख: या श्लोकात योद्ध्यांचे दोन गट आईच्या नावाने ओळखले गेले आहेत — सौभद्र आणि द्रौपदेय. संस्कृतमध्ये हा सामान्य प्रयोग आहे (अर्जुनालाही गीतेत "कौंतेय" — कुंतीचा पुत्र — म्हटले जाते). हे आपल्याला आठवण करून देते की या कथेत मातांची भूमिका खोल आहे — कुंती, सुभद्रा, द्रौपदी.
AI-assisted draft translation — under review.