भगवद्गीता · Arjuna Vishada Yogaअध्याय 1, श्लोक 7 (1.7)
मूळ संस्कृत · दुर्योधनः
अस्माकं तु विशिष्टा ये तान् निबोध द्विजोत्तम
नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान् ब्रवीमि ते
॥ 1.7 ॥
asmākaṃ tu viśiṣṭā ye tān nibodha dvijottama
nāyakā mama sainyasya saṃjñārthaṃ tān bravīmi te
अनुवाद
"पण हे द्विजोत्तमा (ब्राह्मणांमध्ये श्रेष्ठ)! आमच्या पक्षातील जे सर्वांत प्रमुख आहेत, त्यांनाही नीट जाणून घ्या. माझ्या सैन्याचे जे नायक आहेत, त्यांची नावे आपल्या माहितीसाठी मी सांगतो."
भावार्थ
"तु" — पण. मधुसूदन सरस्वती एक खोल गोष्ट सांगतात. जर द्रोण विचार करत असतील की "तू शत्रूला इतका घाबरला आहेस तर संधी (तह) का करत नाहीस?", तर तो विचार थांबवण्यासाठी दुर्योधन "तु" म्हणून वळण घेतो. मधुसूदनांच्या शब्दांत — "तु" या शब्दाने तो आत निर्माण झालेली भीती लपवतो आणि आपली धृष्टता (हट्टी धाडस) दाखवतो.
"द्विजोत्तम" — दोन अर्थ. द्रोण जन्माने ब्राह्मण होते, आणि शस्त्रविद्येचे आचार्य. दुर्योधन त्यांना "द्विजोत्तम" (ब्राह्मणांमध्ये श्रेष्ठ) म्हणतो. मधुसूदन या एका शब्दाची दोन वाचने देतात:
- प्रशंसा म्हणून: गुरूंची स्तुती करून त्यांना आपल्या कार्यासाठी अनुकूल करणे.
- दुष्ट (व्यंग्यात्मक) वाचन: "आपण तर ब्राह्मण आहात — युद्धात आपण तसेही तितके कुशल नाही; आपण मन लावले नाही, तरी भीष्मांसारखे श्रेष्ठ क्षत्रिय आमच्याकडे आहेत, म्हणून आमचे फार नुकसान होणार नाही."
दोन्ही वाचने शब्दात शक्य आहेत. मागील श्लोकातील (1.3) "तव शिष्येण धीमता" या टोमण्यानंतर दुसरे वाचनही विसंगत वाटत नाही.
"Saṃjñārtham" — माहितीसाठी. द्रोणांना आपल्याच सैन्याचे सेनापती माहीत नव्हते का? अर्थातच माहीत होते. मग दुर्योधन नावे का मोजत आहे? मधुसूदन इथेही दोन गोष्टी सांगतात: (1) असंख्य योद्ध्यांपैकी काहींची नावे घेऊन बाकीच्यांकडे संकेत करणे — "मी आपल्याला काही नवीन सांगत नाही"; आणि (2) एक बोचरी गोष्ट — "आपल्या लाडक्या शिष्यांचे (पांडवांचे) सैन्य पाहून आपण इतके खूश झालात की कदाचित आपल्या वीरांना विसराल — म्हणून आठवण करून देत आहे."
बोलण्याची ढब: दुर्योधनाच्या प्रत्येक वाक्याला दोन पदर आहेत — वरून आदर, आतून दबाव. ही चिंतेत बुडालेल्या, पण आपली चिंता मान्य करू न शकणाऱ्या व्यक्तीची भाषा आहे.
AI-assisted draft translation — under review.