Bhagavad Gita · Arjuna Vishada YogaAdhyaay 1, Shloka 5 (1.5)
Mool Sanskrit · दुर्योधनः
धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान्
पुरुजित् कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः
॥ 1.5 ॥
dhṛṣṭaketuścekitānaḥ kāśirājaśca vīryavān
purujit kuntibhojaśca śaibyaśca narapuṅgavaḥ
Anuvaad
"(Is sena mein) Dhrishtaketu, Chekitana aur parakrami Kashi-raja; Purujit, Kuntibhoja aur nar-shreshth Shaibya bhi hain."
Bhaavaarth
Yeh shloka naamon ki soochi hai. Har naam ke saath Mahabharata ki ek kahaani judi hai, lekin shloka khud kahaani nahin kehta — isliye hum sirf zaroori pehchaan denge:
- Dhrishtaketu: Chedi desh ke raja. Mahabharata ke anusaar woh Shishupala ke putra the — wahi Shishupala jinka vadh Krishna ne Yudhishthira ke Rajasuya yajna mein kiya tha. Phir bhi Dhrishtaketu Pandav-Krishna paksh mein khade hain. Yeh is yuddh ki ek khaasiyat hai — rishte aur nishthaayein seedhi rekha mein nahin chaltin.
- Chekitana: Shridhara Svami sirf itna kehte hain: "Chekitana naam ka ek raja." Mahabharata mein unhe Vrishni (Yadav) kul ka yoddha bataya gaya hai.
- Kashi-raja: Kashi ke raja. Shloka unhe vīryavān — parakrami — kehta hai.
- Purujit aur Kuntibhoja: Kuntibhoja woh raja-kul hai jahaan Kunti (Pandavon ki maa) paali-posi gayi thi — isliye Kunti ko "Kunti" naam mila. Madhusudana Sarasvati ki tika mein Purujit aur Kuntibhoja ko alag-alag yoddha gina gaya hai. Purujit ka Kuntibhoja se sateek rishta (bhai ya putra) alag-alag varnanon mein alag milta hai — isliye hum use nishchit roop se nahin likh rahe.
- Shaibya: Shibi desh ke raja. Shloka unhe narapuṅgava — purushon mein shreshth — kehta hai.
Soochi ka mahatva: Itne naam kyun? Kathaatmak roop se, yeh soochi dikhati hai ki Pandav paksh mein kitne alag-alag rajya aur kul jude hain — Chedi, Kashi, Kuntibhoja, Shibi, Matsya, Panchala, Vrishni. Yeh sirf parivaarik jhagda nahin raha; poora Bharatvarsh do hisson mein bant gaya hai. Is baat ka bhaar aage Arjuna ke vishaad mein mehsoos hoga — jab woh sochenge ki is yuddh mein kitne kul nasht honge (1.40 aadi).