भगवद्गीता · Arjuna Vishada Yogaअध्याय 1, श्लोक 22 (1.22)

एका योद्ध्याचा व्यावहारिक प्रश्न. अर्जुनाचा हेतू या वेळी पूर्णपणे रणनीतिक आहे. एका योद्ध्यासाठी हे जाणणे आवश्यक आहे की त्याच्यासमोर कोण-कोण आहे — कोण कुठे उभा आहे, कोणाशी आधी सामना होईल. यात कोणताही संशय दिसत नाही.

"Yoddhu-kāmān avasthitān" — लढण्याच्या इच्छेने ठाम उभे. मधुसूदन सरस्वती हे दोन शब्द लक्षपूर्वक वाचतात: yoddhukāmān — "जे लढू इच्छितात, आमच्याशी संधी (तह) नव्हे"; avasthitān — "जे ठाम आहेत, भीतीने डगमगलेले नाहीत". म्हणजे अर्जुनाला खात्री करून घ्यायची आहे की समोरचे खरोखरच युद्धासाठी तयार आहेत — शेवटच्या क्षणी शांततेची कोणतीही शक्यता तर नाही ना.

मधुसूदनांचा आणखी एक मुद्दा. "या युद्धाच्या उद्योगात — जे बांधवांचेच आपापसातील युद्ध आहे — मला कोणाशी लढायचे आहे, आणि माझ्याशी कोण लढेल — हे जाणणे हे एक मोठे कुतूहल आहे." मधुसूदनांचे शब्द bandhūnām eva parasparaṃ yuddhodyoge — "बांधवांचेच आपापसातील युद्ध" — लक्ष देण्याजोगे आहेत: युद्धाचे हे कौटुंबिक स्वरूप अजून अर्जुनाच्या मनात माहिती आहे, वेदना बनलेले नाही.

प्रश्नाचे ओझे बदलणार आहे. "कोणाशी लढायचे आहे?" — आता हा एक रणनीतिक प्रश्न आहे. काही श्लोकांनंतर हाच प्रश्न एक नैतिक प्रश्न बनेल: "मी यांच्याशी लढावे का?" शब्द तेच, अर्थ पूर्णपणे वेगळा.