भगवद्गीता · Arjuna Vishada Yogaअध्याय 1, श्लोक 21 (1.21)

अर्जुनाचे पहिले शब्द — एक आदेश. गीतेत अर्जुनाचे पहिले वाक्य एक थेट आदेश आहे: "रथ मधोमध उभा करा." ही एका आत्मविश्वासू योद्ध्याची भाषा आहे — अजून कोणतेही संकट नाही, कोणताही संशय नाही.

भगवंताला आदेश — मधुसूदनांचा सुंदर भाव. मधुसूदन सरस्वती इथे भक्तीचा एक खोल भाव पाहतात: सर्वेश्वराला (सर्वांच्या ईश्वराला) अर्जुन आदेश देत आहे! भक्तांसाठी काय अशक्य आहे, जेव्हा भगवंतही त्यांच्या आदेशाचे पालन करतात? यामुळे पांडवांचा विजय निश्चित आहे. कृष्ण — ज्यांना गीता पुढे भगवंताच्या रूपात प्रकट करेल — इथे एका सारथ्याप्रमाणे आदेश ऐकतात. हे ईश्वराच्या नम्रतेचे आणि भक्ताप्रति प्रेमाचे चित्र आहे (विशिष्टाद्वैत आणि भक्ती परंपरांमध्ये याला सौलभ्य — सुलभता — म्हणतात).

"Acyuta" — हेच नाव का? Acyuta याचा अर्थ आहे — जो कधीही आपल्या स्थानावरून ढळत नाही, हलत नाही. मधुसूदन दुहेरी व्याख्या देतात:

1. जणू कृष्णाला चिंता असावी की "दोन्ही सैन्यांच्या मधोमध रथ नेला तर शत्रू मला रथावरून पाडतील" — अर्जुन म्हणतो: "आपण अच्युत आहात — देश, काल, वस्तू यांत कधीही न ढळणारे; आपल्याला कोण पाडू शकेल?"
2. त्याचबरोबर, "अच्युत" म्हणून अर्जुन हाही संकेत देतो की कृष्ण सदैव निर्विकार आहेत — त्यांना आदेश दिल्यावर रागही येणार नाही.

"Mahīpate" — धृतराष्ट्रांना संबोधन. संजय पुन्हा धृतराष्ट्रांना "हे पृथ्वीपते" म्हणतात. मधुसूदन इथे एक धारदार अर्थ वाचतात: अर्जुन विचारपूर्वक काम करतो (स्वतः काही करण्याऐवजी कृष्णाला सांगतो) — नीती आणि धर्माचे कौशल्य; तर आपण (धृतराष्ट्रांनी) विचार न करता दुसऱ्यांचे राज्य घेतले — म्हणून नीती आणि धर्माच्या अभावी आपला विजय नाही. हे टीकेचे वाचन आहे.

एक दडलेली विडंबना. अर्जुन रथ मधोमध न्यायला सांगतो म्हणजे तो शत्रूला पाहू शकेल. त्याला माहीत नाही की हेच पाहणे त्याचा संपूर्ण संकल्प हलवून टाकेल. मधली जागा — दोन्ही सैन्यांच्या मधोमध — गीतेसाठी एक प्रतीकही बनते: ना या काठावर, ना त्या काठावर; निर्णयाचे स्थान.