श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 Flipbook mein padhein

Bhagavad Gita · Arjuna Vishada YogaAdhyaay 1, Shloka 21 (1.21)

Mool Sanskrit · सञ्जयः · अर्जुनः

अर्जुन उवाच

हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते
सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत
॥ 1.21 ॥

hṛṣīkeśaṃ tadā vākyamidamāha mahīpate
senayorubhayormadhye rathaṃ sthāpaya me'cyuta

Anuvaad

"(Sanjaya:) He raja! Tab usne Hrishikesha se yeh vachan kaha — (Arjuna:) He Achyuta! Mera rath dono senaon ke beech khada kijiye."

Bhaavaarth

Arjuna ke pehle shabd — ek aadesh. Gita mein Arjuna ka pehla vaakya ek seedha aadesh hai: "rath ko beech mein khada karo." Yeh ek aatmavishvaasi yoddha ki bhasha hai — abhi koi sankat nahin, koi sanshay nahin.

Bhagavan ko aadesh — Madhusudana ka sundar bhaav. Madhusudana Sarasvati yahaan bhakti ka ek gehra bhaav dekhte hain: sarveshvara (sabke Ishvara) ko Arjuna aadesh de rahe hain! Bhakton ke liye kya ashakya hai, jab Bhagavan bhi unke aadesh ka paalan karte hain? Isse Pandavon ki jeet nishchit hai. Krishna — jinhe Gita aage Bhagavan ke roop mein prakat karegi — yahaan ek saarathi ki tarah aadesh sunte hain. Yeh Ishvara ki vinamrata aur bhakt ke prati prem ka chitra hai (Vishishtadvaita aur bhakti paramparaon mein ise saulabhya — sulabhta — kaha jaata hai).

"Acyuta" — kyun yeh naam? Acyuta ka arth hai — jo kabhi apne sthaan se na gire, na hile. Madhusudana ek do-tarfa vyakhya dete hain:

  1. Maano Krishna ko chinta ho ki "dono senaon ke beech rath le jaaunga to shatru mujhe rath se gira denge" — Arjuna kehte hain: "aap Achyuta hain — desh, kaal, vastu mein kabhi na girne wale; aapko kaun gira sakta hai?"
  2. Saath hi, "Achyuta" kehkar Arjuna yeh bhi sanket dete hain ki Krishna sada nirvikaar hain — unhe aadesh diye jaane par krodh bhi nahin aayega.

"Mahīpate" — Dhritarashtra ko sambodhan. Sanjaya phir Dhritarashtra ko "he prithvipati" kehte hain. Madhusudana yahaan ek tez arth padhte hain: Arjuna soch-samajhkar kaam karte hain (khud kuch karne ke bajaay Krishna se kehte hain) — niti aur dharma ka kaushal; jabki aapne (Dhritarashtra ne) bina soche doosron ka rajya le liya — isliye niti aur dharma ke abhaav mein aapki jeet nahin hai. Yeh tika ka pathan hai.

Ek chhupi vidambana. Arjuna rath ko beech mein le jaane ko kehte hain taaki woh shatru ko dekh sakein. Unhe nahin pata ki yahi dekhna unke poore sankalp ko hila dega. Beech ki jagah — dono senaon ke beech — Gita ke liye ek pratik bhi ban jaati hai: na is paar, na us paar; nirnay ka sthaan.

📖 Flipbook mein padhein ✉ Sudhaar sujhaayein