ભગવદ્ ગીતા · Arjuna Vishada Yogaઅધ્યાય 1, શ્લોક 21 (1.21)

અર્જુનના પહેલા શબ્દો — એક આદેશ. ગીતામાં અર્જુનનું પહેલું વાક્ય એક સીધો આદેશ છે: "રથને વચ્ચે ઊભો રાખો." આ એક આત્મવિશ્વાસુ યોદ્ધાની ભાષા છે — હજી કોઈ સંકટ નથી, કોઈ સંશય નથી.

ભગવાનને આદેશ — મધુસૂદનનો સુંદર ભાવ. મધુસૂદન સરસ્વતી અહીં ભક્તિનો એક ઊંડો ભાવ જુએ છે: સર્વેશ્વર (સૌના ઈશ્વર)ને અર્જુન આદેશ આપી રહ્યા છે! ભક્તો માટે શું અશક્ય છે, જ્યારે ભગવાન પણ તેમના આદેશનું પાલન કરે છે? તેથી પાંડવોની જીત નિશ્ચિત છે. કૃષ્ણ — જેમને ગીતા આગળ ભગવાન રૂપે પ્રગટ કરશે — અહીં એક સારથિની જેમ આદેશ સાંભળે છે. આ ઈશ્વરની નમ્રતા અને ભક્ત પ્રત્યેના પ્રેમનું ચિત્ર છે (વિશિષ્ટાદ્વૈત અને ભક્તિ પરંપરાઓમાં તેને સૌલભ્ય — સુલભતા — કહેવામાં આવે છે).

"Acyuta" — આ નામ કેમ? અચ્યુતનો અર્થ છે — જે ક્યારેય પોતાના સ્થાનેથી ન પડે, ન ડગે. મધુસૂદન એક બે-બાજુની વ્યાખ્યા આપે છે:

1. જાણે કૃષ્ણને ચિંતા હોય કે "બંને સેનાઓની વચ્ચે રથ લઈ જઈશ તો શત્રુઓ મને રથ પરથી પાડી દેશે" — અર્જુન કહે છે: "આપ અચ્યુત છો — દેશ, કાળ, વસ્તુમાં ક્યારેય ન પડનારા; આપને કોણ પાડી શકે?"
2. સાથે જ, "અચ્યુત" કહીને અર્જુન એ પણ સંકેત આપે છે કે કૃષ્ણ સદા નિર્વિકાર છે — તેમને આદેશ આપવામાં આવે ત્યારે ક્રોધ પણ નહીં આવે.

"Mahīpate" — ધૃતરાષ્ટ્રને સંબોધન. સંજય ફરી ધૃતરાષ્ટ્રને "હે પૃથ્વીપતિ" કહે છે. મધુસૂદન અહીં એક ધારદાર અર્થ વાંચે છે: અર્જુન સમજી-વિચારીને કામ કરે છે (પોતે કંઈ કરવાને બદલે કૃષ્ણને કહે છે) — નીતિ અને ધર્મનું કૌશલ; જ્યારે આપે (ધૃતરાષ્ટ્રે) વિચાર્યા વિના બીજાઓનું રાજ્ય લઈ લીધું — તેથી નીતિ અને ધર્મના અભાવમાં આપની જીત નથી. આ ટીકાનું વાચન છે.

એક છૂપી વિડંબના. અર્જુન રથને વચ્ચે લઈ જવાનું કહે છે જેથી તેઓ શત્રુને જોઈ શકે. તેમને ખબર નથી કે આ જ જોવું તેમના આખા સંકલ્પને હચમચાવી દેશે. વચ્ચેની જગ્યા — બંને સેનાઓની વચ્ચે — ગીતા માટે એક પ્રતીક પણ બની જાય છે: ન આ પાર, ન પેલે પાર; નિર્ણયનું સ્થાન.