ભગવદ્ ગીતા · Arjuna Vishada Yogaઅધ્યાય 1, શ્લોક 22 (1.22)

એક યોદ્ધાનો વ્યવહારુ પ્રશ્ન. અર્જુનનો ઇરાદો આ સમયે સંપૂર્ણ રણનીતિક છે. એક યોદ્ધા માટે એ જાણવું જરૂરી છે કે તેની સામે કોણ-કોણ છે — કોણ ક્યાં ઊભું છે, કોની સાથે પહેલો સામનો થશે. આમાં કોઈ સંશય દેખાતો નથી.

"Yoddhu-kāmān avasthitān" — લડવાની ઇચ્છાથી અડગ ઊભેલા. મધુસૂદન સરસ્વતી આ બે શબ્દોને ધ્યાનથી વાંચે છે: yoddhukāmān — "જેઓ લડવા માંગે છે, આપણી સાથે સંધિ (સમાધાન) નહીં"; avasthitān — "જેઓ અડગ છે, ભયથી ડગ્યા નથી". એટલે કે અર્જુન એ પાકું કરવા માંગે છે કે સામેવાળા ખરેખર યુદ્ધ માટે તૈયાર છે — છેલ્લી પળે શાંતિની કોઈ સંભાવના તો નથી.

મધુસૂદનનો એક બીજો મુદ્દો. "આ યુદ્ધના ઉદ્યમમાં — જે બંધુઓનું જ અંદરોઅંદર યુદ્ધ છે — મારે કોની સાથે લડવાનું છે, અને કોણ મારી સાથે લડશે — એ જાણવું એક મોટું કુતૂહલ છે." મધુસૂદનના શબ્દો bandhūnām eva parasparaṃ yuddhodyoge — "બંધુઓનું જ અંદરોઅંદરનું યુદ્ધ" — ધ્યાન આપવા જેવા છે: યુદ્ધનું આ કૌટુંબિક સ્વરૂપ હજી અર્જુનના મનમાં જાણકારી છે, પીડા નથી બન્યું.

પ્રશ્નનો ભાર બદલાવાનો છે. "કોની સાથે લડવાનું છે?" — હમણાં આ એક રણનીતિક પ્રશ્ન છે. થોડા જ શ્લોકો પછી આ જ પ્રશ્ન એક નૈતિક પ્રશ્ન બની જશે: "શું મારે આમની સાથે લડવું જોઈએ?" શબ્દો એ જ, અર્થ બિલકુલ જુદો.