भगवद्गीता · Arjuna Vishada Yogaअध्याय 1, श्लोक 33 (1.33)
मूळ संस्कृत · अर्जुनः
येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च
त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च
॥ 1.33 ॥
yeṣāmarthe kāṅkṣitaṃ no rājyaṃ bhogāḥ sukhāni ca
ta ime'vasthitā yuddhe prāṇāṃstyaktvā dhanāni ca
अनुवाद
"ज्यांच्यासाठी आम्ही राज्य, भोग आणि सुख इच्छिले होते — तेच लोक प्राणांची आणि धनाची आशा सोडून युद्धात उभे आहेत."
भावार्थ
राज्य कोणासाठी? हा अर्जुनाचा एक खोल युक्तिवाद आहे. कोणीही राज्य, धन किंवा सुख एकट्याने भोगण्यासाठी इच्छित नाही. आपल्याला यश हवे असते ते आपल्या माणसांसोबत वाटून घेण्यासाठी — कुटुंब, गुरू, मित्र. मधुसूदन स्पष्ट सांगतात: एकट्या व्यक्तीला राज्याची अपेक्षा नसते; ज्यांच्यासाठी राज्य हवे, तेच इथे प्राण आणि धन सोडून युद्धात उभे आहेत.
विडंबना. युद्ध जिंकणे म्हणजे — त्याच लोकांना मारणे ज्यांच्याबरोबर विजयाचे सुख वाटायचे होते. विजयाचा उद्देशच विजयाबरोबर नष्ट होईल. हा युक्तिवाद अतिशय मानवी आहे: जो आनंद वाटून घ्यायला कोणीच उरणार नाही, तो आनंद कसला?
"Ta ime" — तेच हे लोक. "ते" (ज्यांच्यासाठी) आणि "हेच" (जे समोर आहेत) — दोन शब्द जे एकाच समूहाकडे निर्देश करतात. अर्जुनाचे बोट जणू समोर उभ्या असलेल्या चेहऱ्यांकडे उठले आहे.
मधुसूदनांचा निष्कर्ष: म्हणून हा प्रयत्न ना स्वतःसाठी आहे, ना आपल्या माणसांसाठी — "na svārthaḥ svīyārtho vā" — मग कशासाठी?
AI-assisted draft translation — under review.