भगवद्गीता · Arjuna Vishada Yogaअध्याय 1, श्लोक 34 (1.34)
मूळ संस्कृत · अर्जुनः
आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः
मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा
॥ 1.34 ॥
ācāryāḥ pitaraḥ putrāstathaiva ca pitāmahāḥ
mātulāḥ śvaśurāḥ pautrāḥ śyālāḥ sambandhinastathā
अनुवाद
"(ते लोक आहेत —) गुरू, पितृतुल्य वडीलधारे, मुलगे आणि पितामह; मामा, सासरे, नातू, मेहुणे आणि इतर नातेवाईक."
भावार्थ
दुसऱ्यांदा यादी — पण वेगळ्या सुरात. ही यादी 1.26–1.27 सारखी आहे, पण एक फरक आहे. 1.26 मध्ये संजय सांगत होते की अर्जुनाने काय पाहिले (द्वितीया — "यांना पाहिले"). इथे अर्जुन स्वतः कृष्णाला सांगत आहे (प्रथमा — "हे आहेत"). दृश्य आता अर्जुनाच्या स्वतःच्या शब्दांत आहे — वेदनेसह.
नवा शब्द — "śyālāḥ" (मेहुणे) आणि "sambandhinaḥ" (नातेवाईक). अर्जुन आता विवाहाने बनलेली नातीही मोजतो — मेहुणे, व्याही-नातेवाईक. नात्यांचे जाळे आणखी पसरते. युद्धात फक्त रक्ताची नाती नव्हे, लग्नाने जोडलेली कुटुंबेही समोरासमोर आहेत.
क्रम बदलला. या वेळी आचार्य सर्वांत आधी येतात — गुरूंबद्दलचा आदर अर्जुनासाठी सर्वांत जड आहे (द्रोण त्याचे सर्वांत प्रिय गुरू होते). पुढे दुसऱ्या अध्यायातही (2.4) अर्जुन हेच म्हणेल: "मी भीष्म आणि द्रोण यांच्यावर बाण कसे चालवू — ते पूजनीय आहेत".
पुनरावृत्तीचा अर्थ. अर्जुन यादी पुन्हा का मोजतो? दुःखात माणूस अनेकदा एकच गोष्ट पुन्हा-पुन्हा बोलतो — जणू तो जखमेला वारंवार स्पर्श करत आहे. ही पुनरावृत्ती काव्याची कमजोरी नाही, एका दुःखी व्यक्तीची खरी भाषा आहे. (ही व्याख्या आमची आहे.)
AI-assisted draft translation — under review.