भगवद्गीता · Arjuna Vishada Yogaअध्याय 1, श्लोक 47 (1.47)

धनुष्य उचलण्यापासून खाली ठेवण्यापर्यंत. 1.20 मध्ये — dhanur udyamya — धनुष्य उचलून. 1.30 मध्ये — gāṇḍīvaṃ sraṃsate — गांडीव निसटत आहे. आणि आता — visṛjya saśaraṃ cāpam — बाणासह धनुष्य टाकून दिले. संपूर्ण अध्याय या एका चित्रात सामावतो.

उभे असण्यापासून बसण्यापर्यंत. मधुसूदन एक सूक्ष्म गोष्ट सांगतात: आधी अर्जुन युद्धासाठी आणि पाहण्यासाठी उभा राहिला होता; आता रथाच्या उपस्थावर (बसण्याच्या जागेवर) बसला. उभे राहणे — तयारी, संकल्प. बसून जाणे — हार, थकवा. शरीराची मुद्रा मनाच्या स्थितीचा आरसा आहे. आठवा — "विषाद" याचे मूळ √sad याचाही अर्थ "बसून जाणे, बुडणे" असा आहे (1.28, 1.29). अर्जुन आता खरोखरच बसला आहे.

"Śoka-saṃvigna-mānasaḥ" — शोकाने व्याकूळ मन. संजय एका शब्दात अर्जुनाची संपूर्ण स्थिती सांगतात. Saṃvigna — थरथरणारे, उलथापालथ झालेले, व्याकूळ. मधुसूदन: śokena saṃvignaṃ pīḍitaṃ mānasaṃ yasya — ज्याचे मन शोकाने पीडित आहे.

रामानुजांचे सार. रामानुज संपूर्ण अध्यायाचे सार या शेवटच्या दृश्यात देतात: तो महामना, परम करुणामय, दीर्घकाळ नाती निभावणारा, परम धार्मिक पार्थ — ज्याला आणि ज्याच्या भावांना लाक्षागृहासारख्या घोर मारण्याच्या प्रयत्नांनी वारंवार फसवले गेले होते, आणि ज्याचे सहायक स्वतः परमपुरुष होते — तुमच्या माणसांना मरणार असलेले पाहून, बंधुस्नेह, परम करुणा आणि धर्म-अधर्माच्या भीतीने, संपूर्ण शरीर घामाघूम होऊन, "मी कोणत्याही प्रकारे लढणार नाही" असे म्हणून, बांधवांच्या वियोगाच्या आशंकेतून जन्मलेल्या शोकाने व्याकूळ मनाने, बाणासह धनुष्य टाकून रथावर बसला.

रामानुजांच्या या सारात अर्जुनाबद्दल खोल आदर आहे — त्याचे गुणही, त्याची वेदनाही.

संजयांची दृष्टी — आणि धृतराष्ट्र. लक्षात ठेवा, हे सर्व संजय धृतराष्ट्रांना ऐकवत आहेत. धृतराष्ट्रांसाठी ही कदाचित एका क्षणाची आशा असेल — "अर्जुनाने धनुष्य खाली ठेवले!" पण कथा जाणणारे जाणतात की हा शेवट नव्हे, सुरुवात आहे.

अध्यायाचा शेवट — आणि एक प्रश्न. पहिला अध्याय अर्जुन बसून गेल्यावर संपतो — कोणत्याही समाधानाविना. कृष्णाने अजून एकही उपदेश दिलेला नाही. गीतेचे सारे ज्ञान या बसलेल्या, खचलेल्या, प्रामाणिक योद्ध्यासमोर उलगडणार आहे.