ભગવદ્ ગીતા · Arjuna Vishada Yogaઅધ્યાય 1, શ્લોક 47 (1.47)

ધનુષ ઉઠાવવાથી મૂકવા સુધી. 1.20માં — dhanur udyamya — ધનુષ ઉઠાવીને. 1.30માં — gāṇḍīvaṃ sraṃsate — ગાંડીવ સરકી રહ્યું છે. અને હવે — visṛjya saśaraṃ cāpam — બાણ સહિત ધનુષ છોડી દીધું. આખો અધ્યાય આ એક ચિત્રમાં સમાઈ જાય છે.

ઊભા રહેવાથી બેસવા સુધી. મધુસૂદન એક સૂક્ષ્મ વાત કહે છે: પહેલાં અર્જુન યુદ્ધ માટે અને જોવા માટે ઊભા થયા હતા; હવે રથના ઉપસ્થ (બેસવાની જગ્યા) પર બેસી ગયા. ઊભા રહેવું — તૈયારી, સંકલ્પ. બેસી જવું — હાર, થાક. શરીરની મુદ્રા મનની સ્થિતિનો અરીસો છે. યાદ કરો — "વિષાદ"નું મૂળ √sad પણ "બેસી જવું, ડૂબી જવું" છે (1.28, 1.29). અર્જુન હવે ખરેખર બેસી ગયા છે.

"Śoka-saṃvigna-mānasaḥ" — શોકથી વ્યાકુળ મન. સંજય એક શબ્દમાં અર્જુનની આખી સ્થિતિ જણાવે છે. Saṃvigna — ધ્રૂજતું, ઊથલપાથલમાં, વ્યાકુળ. મધુસૂદન: śokena saṃvignaṃ pīḍitaṃ mānasaṃ yasya — જેનું મન શોકથી પીડિત છે.

રામાનુજનો સાર. રામાનુજ આખા અધ્યાયનો સાર આ અંતિમ દૃશ્યમાં આપે છે: તે મહામના, પરમ કરુણામય, લાંબા સંબંધો નિભાવનારા, પરમ ધાર્મિક પાર્થ — જેમને અને જેમના ભાઈઓને લાક્ષાગૃહ જેવા ભયંકર મારણ-પ્રયાસોથી વારંવાર છેતરવામાં આવ્યા હતા, અને જેમના સહાયક સ્વયં પરમ પુરુષ હતા — તમારા લોકોને મરવાના છે એમ જોઈને, બંધુ-સ્નેહ, પરમ કરુણા અને ધર્મ-અધર્મના ભયથી, આખા શરીરે પરસેવે રેબઝેબ થઈને, "હું કોઈ પણ રીતે નહીં લડું" એમ કહીને, બંધુઓના વિયોગની આશંકાથી જન્મેલા શોકથી વ્યાકુળ મન સાથે, બાણ સહિત ધનુષ છોડીને રથ પર બેસી ગયા.

રામાનુજના આ સારમાં અર્જુન પ્રત્યે ઊંડું સન્માન છે — તેમના ગુણો પણ, તેમની પીડા પણ.

સંજયની દૃષ્ટિ — અને ધૃતરાષ્ટ્ર. યાદ રાખો, આ બધું સંજય ધૃતરાષ્ટ્રને સંભળાવી રહ્યા છે. ધૃતરાષ્ટ્ર માટે આ કદાચ એક પળની આશા રહી હોય — "અર્જુને ધનુષ મૂકી દીધું!" પણ કથા જાણનારા જાણે છે કે આ અંત નથી, શરૂઆત છે.

અધ્યાયનો અંત — અને એક પ્રશ્ન. પહેલો અધ્યાય અર્જુનના બેસી જવા પર પૂરો થાય છે — કોઈ સમાધાન વિના. કૃષ્ણે હજી સુધી એક પણ ઉપદેશ આપ્યો નથી. ગીતાનું આખું જ્ઞાન આ બેઠેલા, તૂટેલા, પ્રામાણિક યોદ્ધાની સામે ખૂલ્યું છે.